نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار ژئومورفولوژی دانشگاه زنجان

2 کارشناسی ارشد ژئومورفولوژی دانشگاه خوارزمی

چکیده

نئوتکتونیک ازجمله عوامل دینامیکی است که همواره حوضه‏های آبخیز و رودخانه‏ها را تحت‌تأثیر قرار می‏دهد. نئوتکتونیک به عوامل جدید تکتونیکی گفته می‏شود که عمدتاً در گسل‏ها نمود پیدا می‏کند. جابجایی گسل‏ها، باعث تشدید کانون‏های زلزله، آزاد شدن نیروهای درونی زمین و درنهایت تغییر شکل عوامل ژئومورفولوژیکی سطح زمین می‏شود. هدف این پژوهش، بررسی وضعیت تکتونیکی حوضۀ قانقلی‏چای است که زمین‌لغزش ناشی از زلزلۀ 1369 رودبار و منجیل منجر به تشکیل دریاچۀ باکلور در آن شده است. بدین منظور، به کمک نرم‌افزار Arc GIS، 12MapperGlobalو با استفاده از شاخص‏های نسبی مورفوتکتونیکی مانند: گرادیان طولی رودخانه (SL)، عدم‌تقارن حوضۀ زهکشی (AF)، انتگرال منحنی هیپسومتریک (Hi)، نسبت کف درّه به ارتفاع آن (Vf)، شکل حوضۀ زهکشی (Bs)، پیچ‏ و خم پیشانی کوه (Smf)، تقارن توپوگرافی عرضی (T) و سینوزیته (پیچ‏وخم) رودخانه (Sr) به بررسی این‌گونه فعالیت‏ها پرداخته شد. با توجه به نتایج این پژوهش، شاخص‏های SL،SMF و Srنشانگر جوان بودن حوضه ازنظر سیکل فرسایشی است. فعالیت گسل‏های پشت کوه و منجیل عمود بر حوضه، سبب اختلاف ارتفاع و تغییر قابل‌توجه‌ای در نیمرخ طولی رودخانۀ قانقلی‌چای و شاخص SL شده است. بقیۀ شاخص‏ها، بیانگر فعالیت تکتونیکی متوسط حوضه است. فعالیت زیاد تکتونیکی حوضه ازنظر شاخص زمین‏ساخت فعال نسبی (LAT) حاکی از این است که هرکدام از شاخص‏ها به‌تنهایی نمی‌توانند وضعیت تکتونیکی حوضه را مشخص کنند و نیازمند برآورد شاخص LATکل حوضه‏هاست؛ بر‌اساس آن، حوضه در کلاس 2 یعنی با فعالیت تکتونیکی زیاد قرار می‌گیرد. استفاده از نمودار بی‌بُعد در تأیید فعالیت‏های نئوتکتونیکی حوضه و به‌خصوص شاخص SLبسیار مفید است. بر‌اساس تفسیر آن می‌توان گفت که حوضۀ قانقلی‌چای ازنظر تکتونیکی فعال است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Evaluation of Morphotectonic Indices in Qangholichay Basin

نویسندگان [English]

  • Dr.Gholam Hassan Jafari 1
  • Mohammad Reza Noroozi 2

چکیده [English]

Neo-tectonic is of dynamic factors which  always affects on the watersheds and rivers. Neo-tectonic is said to  the new tectonic factors which mainly reflects in the faults. Displacement of faults can trigger the epicenters of the earthquake, the release of earth internal forces and deformation of geomorphological factors of the land surface. The aim of this study is to investigate the tectonic situation of Qanqholichay basin, which Rudbar and Manjil earthquake landslide in 1990 was formed Lake Baklur in this basin. For this purpose, with the help of Arc GIS, Global Mapper 12,softwares  and by using relative morphotectonic indexes such as slope length of river (SL), asymmetric factor (Af), integral hypsometric curve (Hi), valley floor width-to-height ratio (Vf), basin shape (Bs), Mountain-front sinuosity (Smf), transverse topographic (T) and sinusoidal of river (Sr), such activities have been reviewed According to the results of this study, SL, SMF and SR indices show the youngness of the basin  in terms of erosion cycle  of the area. The activity of faults  of PoshteKuh and Manjil perpendicular on the basin caused the height difference and a distinguished change in longitudinal profile of Qangholichay Basin and SL index. Other indices represent the average tectonic activity of the basin. The great tectonic activity of the basin from the view of Relative Land form Active Index ( LAT), shows that each of such indices can not  lonely specify the tectonic situation of the basin, and LAT index shall be estimated for all the basins, which on its basis, the basin will be placed at class 2 i.e. with a high tectonic activity. Use of non-dimensional chart is so useful in approval of tectonic activities of the basin especially for SL index. Based on its interpretation, it can be said that Qangholichay Basin is active from tectonic view. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Neo-tectonics
  • Geological Structure
  • Faults
  • Baklur

اسماعیلی، رضا؛ متولی، صدرالدین؛ حسین‌زاده، محمدمهدی (1391). بررسی اثرات مورفوتکتونیک در نیمرخ طولی رودخانۀ و از؛ البرز شمالی، استان مازندران. پژوهش‏های ژئومورفولوژی کمّی. انجمن ایرانی ژئومورفولوژی، شمارۀ 3. صص 114-101.

رامشت، محمدحسین؛ حبیب الهیان، محمود (1391). ارزیابی شاخص‏های ارزیابی تکتونیک جنبا در برآورد وضعیت تکتونیکی بخش علیای زاینده‌رود. جغرافیا و توسعه. دانشگاه سیستان و بلوچستان، شمارۀ 26. صص 112-99.

رضایی مقدم، محمدحسین؛ خیری زاده آروق، منصور؛ سر افروزه، سلیمان (1392). ارزیابی تکتونیک فعال در دامنۀ جنوبی میشو داغ. پژوهش‏های ژئومورفولوژی کمّی. انجمن ایرانی ژئومورفولوژی، سال دوم، شمارۀ 3. صص 158-141.

زمرّدیان، محمدجعفر (1392). ژئومورفولوژی ایران. جلد اول. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

شفیعی بافتی، امیر؛ پورکرمانی، محسن؛ شاهپسند زاده، مجید؛ ایران‌منش، فرناز (بهار 1388). ریخت زمین‏ساخت و ارزیابی فعالیت گسل کوهبنان از طریق محاسبۀ شاخص‏های زمین‌ریختی. فصلنامه جغرافیای طبیعی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد لارستان، شمارۀ 3. صص 57-43.

عابدینی، موسی؛ فتحی، محمدحسین؛ بهشتی‌جاوید، ابراهیم (1394). تحلیل فعالیت حوضۀ ‏آبریزهای نئوتکتونیکی گئچی درّه سی با استفاده از شاخص‏های ژئومورفیک. فصلنامه علمی- پژوهشی فضای جغرافیایی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهر، سال 15. شمارۀ 52. صص 249-223.

مددی، عقیل؛ رضایی مقدم؛ محمدحسین؛ رجایی، عبدالحمید (1383). تحلیل فعالیت‏های تکتونیک با استفاده از روش‏های ژئومورفولوژی در دامنه‏های شمال غربی تالش (باغروداغ). پژوهش‏های جغرافیایی. دانشگاه تهران، شمارۀ 48. صص 138-123.

 

AL-Taj, M., Sakour, F., Atallah, M., (2007). Morphotectonic Indices of The Dead Sea Transform, Jordan Georg, fis, Dinam, Quat. Vol 30, pp 5-11.

Bahrami, S., (2013). Tectonic Controls on the morphometric of alluvial fans around Danehkhoshk anticline, Zagros, Iran Geomorphology, vol 180-181, pp 217-230.

Berberian, M., Qorashi, M., Jackson, J.A., Priestley, K. &Wallace, T., (1992). The Rudbar Tarom earthquake of 20 June 1990 in NW Persia: preliminary field and seismological observations and its tectonic significance Bulletin of the Seismological Society of America, vql 82, No 4, Pp 1726–1755.

Bulltin, W.B., (2007). Tectonic geomorphology of mountains: a new approach to paleo seismology Blackwell, Malden.

Cox, R.T., Van Arsdale, R.B., Harrris, J.B., (2001). Identification of possible Quaternary deformation in the northern Mississippi embayment using quantitative geomorphic analysis of drainage-basin asymmetry GSA, Bulletin, 113, pp 615-624.

Dehbozorgi, M., Pour kermani, M., Arian, M., Matkan, A.A., Motamedi, H., Hosseiniasl, A., (2010). Quantitative analysis of relative tectonic activity in the Sarvestan area, central Zagros, Iran, Geomorphology, pp 1-13.

EL Hamdouni, R., Irigaray, C., Fernandez, T., Chacon, J., Keller, E.A., (2008). Assessment of relative active tectonics, southwest border of the Sierra Nevada (southern Spain), Geomorphology, Vol 96, pp 150-173.

Ezati, M., Agh-Atabai, M., (2013). Active tectonic analysis of Atrac river sub basin located in NE Iran (East Alborz), Journal of Tethys, Vol 1, N 3, pp 177-188.

Faghih, A. Samani, B. Kusky, T. Khabazi, S. Roshanak, R. (2012). Geomorphologic assessment of relative tectonic activity in the Moharlou lake Basin,Zagros Mountains of Iran, Geological Journal, Volume 47, Issue 1, pp 30 – 40.

Font, M., Amorese, D., Lagarde, J.L., (2010). Dem and GIS Analysis of the Stream Gradient Index to Evaluate Effects of Tectonic: the Normandy Intraplate Area (NE France), Geomorphology, Vole 119, No3-4, pp 172-180.

Hack, J.T., (1973). Stream-profiles analysis and stream-gradient index. Journal of Research of the U.S. Geological Survey 1, pp 421-429.

Hung, X.J., Niemann, J.D., (2006). An evaluation of the geomorphically effective event for fluvial processes over long periods, J. of Geography Res-Earth Surf. 111, F03015, Pp: 1-17.

Kokkalas, S., Verrios, S., Zygouri, V., (2004). Morphotectonic analysis in the Eliki fault zone (Gulf of Corinth, Greece), Bulletin of the Geological Society of Greece. V 36, pp 1706-1715.

Mahmood, S. A., Richard. G. (2012). Appraisal of active tectonics in Hindukush: Insights from DEM derived geomorphic indices and drainage analysis, Geoscience Frontiers, Vol: 3 (4). pp 407 – 428.

Pant, P., Joshi, M., Kothyari, G., Ahluvalia, A. (2010) “Neotectonic Evidences of Rejuvenation in KaurikChango Fault Zone, Northwestern Himalaya. “Journal of Geographic Information System, Vole 2 N. 3, pp.169-176.

Perdrera, A., Perez-Pena, J.V., Galindo-Zaldivar, J., Azanon, J.M., Azor, A. (2009). Testing the sensitivity of geomorphic indices in areas of low-rate active folding (eastern Betic Cordillera, Spain), Geomorphology 105, Pp 218-231.

Pérez-Peña, J., Azor, A., Azañón, J., Keller, E., (2010) Active tectonics in the Sierra Nevada (Betic Cordillera, SE Spain): insights from geomorphic indexes and drainage pattern analysis. Geomorphology 119, 74–87.

Ramirez-Herrrera, M.T., (1998). Geomorphic assessment of active tectonics in the Acambay Graben, Mexican volcanic belt, Earth Surface Processes and Landforms 23, pp 317-332.

Schoumm, A., Dumont, J.F., Holbrook, J.M., (2000). Active Tectonics and Alluvial Rivers, Gambridge University Press, New York, p. 276.

Selim, H. (2013). Tectonics of the buried Kirklareli Fault, Thrace Region, NW Turkey, Quaternary International 312, pp 120 – 131.

Strahler, A.N., (1952). Hypsometric (area-altitude) analysis of erosional topography, Geol. Soc. Am. Bull. 63, pp 1117-1142.

Summerfield, M.A. (2000). Geomorphology and global tectonics, Wiley, 386pages.