نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، عضو هیئت علمی گروه پژوهشی توسعة کالبدی شهر جهاد دانشگاهی استان مرکزی (

2 عضو هیئت علمی گروه پژوهشی توسعة اجتماعی جهاد دانشگاهی استان مرکزی

3 عضو هیئت علمی گروه پژوهشی توسعة اجتماعی جهاد دانشگاهی استان مرکزی‌

چکیده

از‌آنجایی‌که توزیعوچیدمانخدماتشهرینقشمؤثریدرجابه‌جاییفضاییجمعیتو تغییراتاجتماعیداشتهوبا توجه به اینکه یکیازمعیارهایتوسعة پایدار، عدالتاجتماعی است؛‌ از‌این‌رو، برقراریارتباطمنطقیوهماهنگبینپراکنش جمعیت وتوزیعخدماتبرایرسیدنبهپایداریضروریبه‌نظرمی‌رسد. پژوهشحاضربهسنجش میزان برخورداری ازامکاناتوخدمات شهری مورد‌ِنیاز شهرستان‌های استان مرکزی پرداخته است. در این تحقیق بهره‌مندی از خدمات شهری در چهار بُعدِ بهره‌مندی از خدمات آموزشی، ارتباطی، درمانی و فرهنگی مذهبی مورد سنجش واقع شده است. برای دست‌یابی به این مهم، 24 شاخص براساس تواتر نظر صاحب‌نظران و متخصصان انتخاب و از روش امتیاز استاندارد شده، استاندارد می‌شوند؛ سپس شاخص‌های استاندارد شده با دو روش متفاوت با یکدیگر ترکیب و تحلیل خواهند شد. سپس از‌طریقِ روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) به وزن‌دهی ابعاد بهره‌مندی از خدمات شهری و متغیّرهای هر‌یک از آن‌ها پرداخته شد. امتیازات برخورداری از خدمات شهری شهرستان‌های استان از دو روش تاکسونومی عددی و روشتلفیقهمپوشانیشاخص (IOM) محاسبه شد. نتایجبه‌صورتِسطح‌بندی شهرستان‌ها در 5 دستهاز‌نظرِمیزاندست‌یابیبهخدماتارائهشد. برای درک بهتر، نتایج در سامانة اطلاعات جغرافیایی (GIS) ترکیب و ارائه می‌شود. بررسینتایجحاصلازمیزان برخورداریشهرستان‌هاازامکاناتوخدماتشهریحاکی‌ازتفاوت ناچیز در امتیازات به‌دست آمده از هر دو روش دارد.در‌مجموعشهرستان فراهان در هر دو روش در رتبة اول بوده و شهرستان‌های اراک و ساوه از مناطق محروم به‌حساب می‌آیند. از روش تاکسونومی عددی، شهرستان اراک با درجة توسعه‌یافتگی 84/0، پایین‌ترین درجة توسعه‌یافتگی و در میان شهرستان‌های همگن، شهرستان خنداب با درجة توسعه‌یافتگی 28/0، توسعه‌یافته‌ترین شهرستان استان است. از‌طریقِ روش IOM، شهرستان اراک و ساوه با امتیاز 13، کمترین توسعه‌یافتگی و شهرستان خنداب با امتیاز 83، بیشترین توسعه‌یافتگی را در میان شهرستان‌های همگن استان به خود اختصاص داده‌اند. به‌طور‌کلی می‌توان گفت، بین جمعیت، خدمات و امکانات شهری در شهرستان‌های استان مرکزی تناسبی صحیح و منطقی وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Assessment of The Level of Access to Urban Services by Index Overlay Maps Method (IOM) and Numerical Taxonomy Model (Case study: Counties of Markazi Province)

نویسندگان [English]

  • Najme mostafavi 1
  • zohre shahbazi 2
  • Mahdi mobaraki 3

چکیده [English]

Whereas the distribution and arrangement of urban services has an effective role in the spatial displacement of the population and social changes, and given that one of the criteria of sustainable development is the social justice, therefore establishing a logical and coordinated link between population distribution and service distribution in order to achieve sustainability seems necessary. The present study evaluates the availability of urban facilities and services in the cities of Markazi province. In this research, utilization of urban services has been measured in four dimensions of enjoyment of educational, communication, medical and cultural services. In order to achieve this, 24 indexes are selected on the basis of the scale of the opinion of experts and professionals and standardized by the standard rating method; then the standardized indicators will be combined and analyzed in two different ways. Then through Analytic Hierarchy Analysis (AHP), the dimensions of utilization of urban services and the variables of each of them were weighted.The scores of enjoyment  of urban services of  the cities of the province were calculated using two methods of Numerical Taxonomy and Index Overlay Maps (IOM). The results were categorized into five categories in terms of access to services. For better understanding, the results are combined in a Geographic Information System (GIS). Examining the results of the cities' access to urban facilities and services shows a slight difference in the rates obtained from both methods. In all, Farahan city is in the first place in both methods and the cities of Arak and Saveh are considered as deprived areas. With numerical taxonomy, Arak city with a developmental level of 0.84 has the lowest degree of development and among homogeneous cities, Khandab city with a developmental level of 0.28, is the most developed city in the province. By IOM method, Arak and Saveh with 13 points has the least developed and Khandab city with the score of 83 has the most development among the homogeneous cities of the province. In general, there is no proper and reasonable correlation between population, services and urban facilities in Central Provinces.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Services and facilities
  • Counties of Markazi provinc
  • numerical taxonomy
  • IOM
  • AHP

ابراهیم‌زاده، عیسی ؛ سرایی، محمدحسین ؛ اسکندری ثانی، محمد (1389). تحلیل و سنجش سطوح توسعة برخورداری شهری (موردشناسی: شهر مشهد).‌ فصلنامة تحقیقات جغرافیایی، پاپلی یزدی، شمارة 95،‌ صص 54-29.

اطهاری، کمال. (1381). عدالت در فضا. مجلة هفت شهر، تهران: سازمان عمران و بهسازی شهری، دوره 1، شماره 9 و 10، زمستان 1381، صص 32-25

بختیاری، صادق؛ دهقانی‌زاده، مجید؛ رعیتی، علیرضا  (1391). سنجش وضعیت توسعه‌‌یافتگى شهرستان‌هاى استان یزد با بهره‌‌گیرى از رویکردهاى تصمیم‌گیرى با معیارهاى چندگانه و تحلیل عاملی. فصلنامه برنامه ریزی و بودجه،  مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی ، دوره۱۷ شماره ۳ ، صص۱۳۱-۱۵۹.

بهروان، حسین (1385). آمایش فرهنگ و عدالت شهری در مناطق‌12 گانة شهرداری مشهد. مجموعه مقالات اولین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد،سال 1385، صص28-1.

حکمت نیا، حسن؛ موسوی، میرنجف (1383). بررسی و تحلیل روند تغییرات سطوح توسعه و نابرابری های ناحیه ای در استان یزد (1375-1355). جغرافیا و توسعه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، پاییز و زمستان 1383 , دوره  2، شماره  پیاپی 4 . صص 112-101.

 خاک پور، براتعلی؛ باوان پوری، علیرضا (1388). بررسی و تحلیل نابرابری در سطوح توسعه یافتگی مناطق شهر مشهد. دانش و توسعه ، دانشگاه فردوسی مشهد، تابستان 1388 , دوره  16 , شماره  27 . صص 202-182.

داداش‌پور، ‌هاشم؛ رستمی، فرامرز (1390). بررسی و تحلیل نحوة توزیع خدمات عمومی شهری از دیدگاه عدالت فضایی، شهر یاسوج. مجلة جغرافیا و توسعة ناحیه‌ای،دانشگاه فردوسی مشهد، شمارة شانزدهم، ‌صص 189-171.

ذاکریان، ملیحه؛ موسوی، میرنجف؛ باقری کشکولی، علی (1389).تحلیلی بر پراکنش جمعیت و توزیع خدمات در محله‌های شهری میبد از‌منظر توسعة پایدار. مجلة پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، سال اول، شمارة دوم، ‌صص 84-61.

   زیاری، کرامت اله؛ مهدیان، بهنمیری؛ معصومه، مهدی علی (1392). بررسی و سنجش عدالت فضایی بهره‌مندی از خدمات عمومی شهری براساس توزیع جمعیت و قابلیت دسترسی در شهر بابلسر. نشریة تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، سال سیزدهم، شمارة28 ، صص 241-217.

 صادقی فر، جمیل؛ سیدین، سید حسام، انجم شعاع، مینا؛ رجبی واسوکلایی، قاسم؛  موسوی، سید میثم؛ آرمون، بهرام (1392). تعیین درجة توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان بوشهر از‌نظرِ شاخص‌های بهداشتی درمانی با استفاده از روش تاکسونومی عددی.‌ مجلة علوم پزشکی رازی، دورة21 ، شمارة118 ، ‌صص 91-81.

عبدی‌دانش‌پور، زهره. (1378). تحلیل عدم‌تعادل فضایی در شهرها، (مورد تهران). مجلة صفه، دانشگاه شهید بهشتی تهران، سال نهم، شمارة بیست و نهم، پائیز و زمستان 1378 . صص 34 – 57.

فیض‌پور، محمدعلی؛ مهینی‌زاده، منصور. (1377). سنجش درجة توسعة صنعتی مناطق استان یزد. فصلنامة دانشور، دانشگاه شاهد. دوره 21 . شماره 21 . پاییز 1377 . صص 81 – 86.

 کامران، حسن؛ پریزادی، طاهر؛ حسینی امینی، حسن (1389). سطح‌بندی خدمات شهری در مناطق کلان‌شهر تهران. دو فصلنامه پژوهش های بوم شناسی، دانشگاه پیام نور، سال اول، شمارة اول، صص 163-147.

کلانتری، عبدالحسین؛ نصر اصفهانی، آرش؛ آرام، هاشم (1392). عدالت در شهر (2). توزیع فضایی امکانات و خدمات و تناسب آن با جمعیت ساکن در مناطق شهر تهران، مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران، گروه پژوهشهای راهبردی اجتماعی و فرهنگی

 محمدی، جمال؛ عبدلی، اصغر؛ فتحی بیرانوند، محمد (1391). بررسی سطح توسعه‌یافتگی شهرستان‌های استان لرستان به تفکیک بخش‌های مسکن و خدمات رفاهی- زیر‌بنایی، کشاورزی و صنعت. نشریة تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی،  سال دوازدهم، شمارة25، ‌ صص 150-127.

هاروی، دیوید (1379). عدالت اجتماعی و شهر. ترجمه فرخ حسامیان و محمدرضا حائری. تهران: انتشارات شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری. چاپ دوم ..

 یوسفی فر، سارا؛ خاکزاد، احمد؛ اسدی هارونی، هوشنگ؛ جعفری، محمد رضا؛ وثوقی عابدینی، منصور (1391). استفاده از روش‌های تلفیقی شاخص همپوشانی، فازی و فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی برای تعیین مناطق پتانسیل‌دار مس و طلا در بخش شمالی کانسار پورفیری دالی. فصلنامه علوم زمین، سازمان زمین شناسی، سال 21، شمارة 83، صص 58-49.

 

Ajwad, M.I؛ Quentin, W (2002). Who Benefits from Increased Access to Public Services at the Local Level?”, World Bank Economists’ Forum Vol 2 . pp 155–175.

Fainstein, Susan (2009). Spatial Justice and Planning،« Justice spatiale et aménagement urbain», traduction : Philippe Gervais-Lambony], justice spatiale | spatial justice | n° 01 septembre | september 2009 | http://www.jssj.org.

T. Litman, 2013, Well Measured: Developing Indicators for Sustainable and Livable Transport Planning, Victoria Transport Policy Institute.

Titumir, R.A؛  Jakir, H (2004). Barriers to Access to Public Services for the Urban Poor. Journal of the Institute of Bangladesh Studies, University of Rajshahi, Vol. 27, pp 27-46.

Ware, V.A (2013). Improving the accessibility of health services in urban and regional settings for Indigenous people, Resource sheet no. 27 produced for the Closing the Gap Clearinghouse.