نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار ژئومورفولوژی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

2 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل

چکیده

شهرستان اهر یکی از شهرستان‌‌های شمالی آذربایجان شرقی است که باوجودِ داشتن مناظر و چشم‌‌‌اندازهای طبیعی مناسب درجهتِ توسعۀ اکوتوریسم، نتوانسته است از این حیث به جایگاه واقعی و شایستۀ خود برسد. در این خصوص به‌نظر می‌رسد که آگاهی از توان‌‌های اکوتوریسمی منطقه و شناسایی نواحی مستعد اکوتوریسم به‌منظورِ صرفه‌‌جویی در وقت، هزینه و رونق‌‌بخشی به اقتصاد گردشگری منطقۀ مورد مطالعه امری ضروری است. این پژوهش بر آن بود تا با استفاده از روش تحلیل چندمعیارۀ فازی به این مهم دست یابد. در این راستا بر‌پایۀ شواهد میدانی و اسناد مختلف کتابخانه‌‌ای، داده‌‌ها و اطلاعات مربوط به 8 معیار محیطی شاملِ شیب، جهت شیب، ارتفاع از سطح دریا، فاصله از آبراهه‌‌ها، تراکم آبراهه‌‌ها، تراکم پوشش گیاهی، خاک و سنگ‌‌شناسی گردآوری شد. عملیات آماده‌‌سازی، مدیریت و تجزیه‌و‌تحلیل داده‌‌ها و اطلاعات در محیط سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام گرفت که در‌نهایت به تهیۀ نقشۀ پهنه‌‌بندی توان اکوتوریسمی منطقۀ مورد مطالعه انجامید. نتایج حاصل از این پهنه‌‌بندی نشان از وجود پتانسیل‌‌های خوب اکوتوریسمی در منطقۀ مزبور داشت و تطابق قابل‌قبولی را با واقعیات زمینی به نمایش گذاشت. تمرکز پهنه‌‌هایی با توان بالا در جنوب شهرستان و در داخل درّه‌‌های رودخانه‌‌ای ضمن تأکید بر اهمیت این پهنه‌‌ها، اولویتی را به جهت توسعۀ اکوتوریسم برای دهستان‌‌های منطقه مشخص ساخت. به‌طوری‌که دهستان‌‌های واقع در جنوب غرب شهرستان شاملِ بزکش و گویجه‌‌بل از بیشترین اولویت درجهتِ توسعۀ اکوتوریسم برخوردار بودند. کم‌‌ترین توان اکوتوریسمی عمدتاً به مناطق شرقی شهرستان و قسمت میانی آن در سمت شمالی رود اهر اختصاص یافت. اگرچه در بین معیارهای مورد بررسی نقش تراکم پوشش گیاهی در نقشۀ پهنه‌‌بندی توان اکوتوریسمی و اولویت‌‌بندی دهستان‌‌ها بارزتر بود؛ اما نبایستی از نقش برجستۀ رودها و کرانه‌‌های آن‌‌ها در ایجاد محیط‌‌های مساعد برای طبیعت‌گردی غافل بود. نهایتاً اینکه توسعۀ اکوتوریسم در منطقۀ مورد مطالعه، توجه ویژه‌‌ و همه‌‌جانبه‌‌ به جاذبه‌‌های طبیعی عرصه‌‌های رودخانه‌‌ای و کوهستانی را می‌‌‌طلبد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Assessment and Zoning of Ecotourism Potential of Ahar County Based on Fuzzy Multi-Criteria Analysis

نویسندگان [English]

  • Dr.Fariba Esfandiyari 1
  • Mostafa Gharachaloo 2

چکیده [English]

Ahar, one of northern counties of East Azerbaijan province-Iran, haven’t could attain to its right and suitable place in ecotourism development in spite of having appropriate natural landscapes. In this regard, knowledge of ecotourism potentials and identifying areas with high potential for ecotourism development is necessary in order to save time and money and enhancing the tourism economy of the study area. This research was tried to achieve this purposes using fuzzy multi-criteria analysis. In this regard, based on field evidence and bibliography, data and information of 8 environmental criteria, including slope, aspect, elevation, distance from streams, stream density, vegetation density, soil and lithology were collected. Preparation, management and analysis of data were performed by geographic information system (GIS), finalized by zoning ecotourism potential mapping of the study area. Results of this zoning showed that there is good potential for ecotourism in the area. Also, the map has a suitable agreement with the realities of the field. Localization of zones with high ecotourism potential in the south of the township and through river valleys, while emphasizing importance of these areas gave priority to villages of the study area in terms of ecotourism development, so that villages located in the SW of the area including Bozkosh and Goyjehbel had the highest priority for ecotourism development, respectively. The lowest ecotourism potential is mainly assigned to the eastern regions and mid-township areas located on the northern side of Ahar river. Although the role of vegetation density criterion in the zoning map and prioritized ecotourism map were more pronounced than other criteria, we shouldn’t ignore the prominent role of streams and riverbanks in creating favorable environments for ecotourism. Finally, the development of ecotourism in the region needs special and holistic attention to natural attractions of rivers and mountains.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ecotourism
  • Ecotourism Potential
  • Multi-criteria Analysis
  • Fuzzy
  • Ahar

برزویی، نوشین؛ ملک­نیا، رحیم؛ زینی­وند، حسین (1393). استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره برای بررسی توان تفرج متمرکز سامان عرفی تاف. اولین کنفرانس ملی جغرافیا، گردشگری، منابع طبیعی و توسعه پایدار (30 بهمن 1393)، تهران، موسسه ایرانیان، قطب علمی برنامه­ریزی و توسعه پایدار گردشگری دانشگاه تهران، http://www.civilica.com/Paper-NCGTSD01-NCGTSD01_886.html.

پیرمحمدی، زیبا؛ فقهی، جهانگیر؛ زاهدی امیری، قوام­الدین؛ شریفی، مرتضی (1389). ارزیابی توان زیست­محیطی متناسب با رویکرد طبیعت­گردی (اکوتوریسم) در جنگل­های زاگرس (مطالعه موردی: سامان عرفی چم­حاجی جنگل کاکارضا، لرستان)، تحقیقات جنگل و صنوبر ایران، موسسه تحقیقات جنگل­ها و مراتع کشور، جلد 18، شماره 2، صص 241- 230.

جعفری، ضحی؛ میکائلی تبریزی، علیرضا؛ محمدزاده، مرجان؛ عبدی، امید (1390). ارزیابی توان طبیعت­گردی پارک ملی گلستان با استفاده از روش ارزیابی چندمعیاره، تحقیقات منابع طبیعی تجدیدشونده، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، سال 2، شماره 4، صص 37-25.

حسنی­مهر، سیده­صدیقه؛ کوهی؛ شهربانو (1390). شناسایی توانمندی­های بالقوه حوضه­های رودخانه­ای به عنوان مکان­های مناسب طبیعت­گردی، مطالعه موردی: شفارود گیلان، آمایش محیط، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر، شماره 13، صص 118-105.

دربیگی، مزدک (1379). درآمدی بر طبیعت­گردی و پیامدهای اقتصادی آن، نامه پژوهش فرهنگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شماره­های 16 و 17: صص 256-239.

رخشانی­نسب، حمیدرضا؛ ضرابی، اصغر (1388). چالش­ها و فرصت­های توسعه اکوتوریسم در ایران، فضای جغرافیایی، دانشگاه آزادا اسلامی واحد اهر، سال 9، شماره 28، صص 55- 41.

زارع مهرجردی، محمدرضا؛ ضیاءآبادی، مریم (1392). ارزش طبیعت­گردی حفاظت از منطقه تفریحی ـ گردشگری شیرکوه یزد، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، دوره 16، شماره 1، صص 131-123..

سلطانی، زهرا؛ کیانی، صدیقه؛ تقدیسی، احمد (1392). نقش اکوتوریسم در فرصت­های شغلی و افزایش درآمد (نمونه موردی: شهرستان خوانسار)، تحقیقات جغرافیایی، دکتر پاپلی یزدی، سال 28، شماره 4، صص 152- 137.

عشوری، پروانه؛ فریادی، شهرزاد (1389). ارزیابی توانایی مناطق طبیعت­گردی با استفاده از روش­های تجزیه و تحلیل چندمعیاره، محیط­شناسی، دانشگاه تهران، سال 36، شماره 55، صص 12- 1.

کرم، امیر؛ رضوی، سیدمسعود؛ شریفی، زهرا؛ نجم­الدینی، سمیرا (1393). تحلیل پهنه­های مناسب توسعه اکوتوریسم در شهرستان جیرفت با استفاده از مدل منطق فازی، اولین کنفرانس ملی جغرافیا، گردشگری، منابع طبیعی و توسعه پایدار (30 بهمن 1393)، تهران، موسسه ایرانیان، قطب علمی برنامه­ریزی و توسعه پایدار گردشگری دانشگاه تهران http://www.civilica.com/Paper-NCGTSD01-NCGTSD01_889.html

 ماهینی، عبدالرسول؛ ریاضی، برهان؛ نعیمی، بابک؛ بابایی کفاکی، ساسان؛ و جوادی لاریجانی، ع. (1388). ارزیابی توان طبیعت­گردی شهرستان بهشهر بر مبنای روش ارزیابی چندمعیاره با استفاده از GIS، علوم و تکنولوژی محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، دوره 11، شماره 1، صص 198- 187.

مافی غلامی، داوود؛ یارعلی، نبی­ا... (1391). ارزیابی توان زیست­محیطی جهت تعیین نواحی مناسب توسعه طبیعت­گردی در استان چهارمحال و بختیاری، تحقیقات منابع طبیعی تجدیدشونده، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، سال 3، شماره 2، صص 40-31.

مخدوم، مجید (1382). شالوده آمایش سرزمین تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم.

معاونت برنامه­ریزی استانداری آذربایجان شرقی (1392). نتایج عمومی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390، تبریز: انتشارات دفتر آمار و اطلاعات معاونت برنامه­ریزی استانداری آذربایجان شرقی.

موحد، علی؛ زاده­دباغ، نسیم (1389). ارزیابی توان اکولوژیک محدوده رودخانه دز حد فاصل سد تنظیمی تا بند قیر برای طبیعت گردی، محیط­شناسی، دانشگاه تهران، سال 36، شماره 55، صص 24-13.

مهدوی، علی؛ کرمی، امید؛ میرزایی، جواد (1390). ارزیابی توان طبیعت­گردی منطقه بدره در استان ایلام با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، اکوسیستم­های طبیعی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نور، سال 2، شماره2، صص 74- 63.

نوری، جعفر؛ زارعی، هادی؛ میرحسینی، سید ابوالقاسم (1389). امکان­سنجی جذب اکوتوریسم در مناطق کویری (مطالعه موردی: تله­کابین طرزجان)، فضای جغرافیایی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهر، شماره 32، صص 93-75.

نیک­نژاد، م.، مهدوی، ع.، و کرمی، ا. (1394). تعیین مناطق مستعد توسعه اکوتوریسم با استفاده از فرآیند تحلیل شبکه ای (ANP) موردشناسی: شهرستان خرم­آباد، جغرافیا و آمایش شهری – منطقه­ای، دانشگاه سیستان و بلوچستان، شماره 14، صص 214- 195.

Banerjee, U., Kumari, S.P., Sundhakar, B. (2000), Remote sensing and GIS based ecotourism planning: a case study for western Midnapore, West Bengal and India. Tourism Management, 32: 321-334.

Bender, M.Y. (2008), Development of criteria and indicators for evaluating forest-based ecotourism destinations: a Delphi study. M.Sc. Thesis in Recreation, Parks, and Tourism Resources, West Virginia University, 151p.

Holub, M. (2015), Ecotourism certification programs: standards and benefits, Baltic Journal of Economic Studies, 1(1): 67-74.

Hoyt, E. (2005), Sustainable ecotourism on Atlantic islands, with special reference to whale watching, marine protected areas and sanctuaries for cetaceans, Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy, 105b (3): 141-154.

Hoshaw, L. (2010), The World’s Best Green Vacations. http:// www.forbes.com/2010/04/28/sustainable-adventure-travel-technology-ecotech ecotourism.html.

Ştefan, P., Gheorghe S., Cutaş, C. (2014), New approaches concerning the development of the ecotourism in Romania, Scientific Papers, Series "Management, Economic Engineering in Agriculture and rural development", 14 (2): 297-302.

Stefanica, M., Valvian-Gomez, M. (2010), Ecotourism-model of sustainable tourist development, Studies and Scientific Researches-Economic Edition, 15, pp 480-486. 

Wallace, G., Pierce, S. (1999), An evaluation of ecotourism in Amazoas, Brazil, Annals of Tourism Research, 23 (4): 843-873.

Yilmaz, O. (2011), Analysis of  the potential for ecotourism in Gölhisar district, Procedia-Social and Behavioral Sciences, 19: 240–249.

www.makanbin.com