دانشگاه سیستان و بلوچستان جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای 2345-2277 16 59 2026 06 22 Analysis of the Effects of the new Arg Jadid Bam Special Economic Zone on the Physical Development of Human Settlements (Case Study: Bam District) تحلیل اثرات منطقة ویژة اقتصادی ارگ جدید بم، بر توسعة کالبدی سکونتگاه‌های انسانی؛ (نمونۀ موردی: ناحیة بم) 139 172 9810 10.22111/gaij.2026.53382.3307 FA محمدرضا ابولی دانشجوی کارشناسی ارشد برنامه ریزی آمایش سرزمین، گروه جغرافیای انسانی و برنامه ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران علی حسینی دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامه ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران حسین منصوریان دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامه ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران Journal Article 2025 09 29 Over the past two decades, the establishment of Special Economic Zones (SEZs) in Iran has been promoted as a strategy to accelerate industrialization, attract foreign direct investment, and improve employment indicators. Despite their rapid expansion, the spatial, social, and environmental impacts of these zones at the local level have received limited attention. This study aims to evaluate the multidimensional effects of the Arg‑e Jadid Bam Special Economic Zone on the physical and social transformations of surrounding settlements. The Arg‑e Jadid Special Economic Zone is located near Bam in Kerman Province, southeastern Iran, and is considered one of the country’s major industrial hubs. The concentration of industries, particularly in the automotive sector, has attracted labor migration and significantly influenced the spatial and demographic structure of nearby settlements. This research adopts a descriptive–analytical approach. Data were collected through field surveys and remote sensing techniques. A total of 220 questionnaires were completed by local residents (120) and non-local migrants (100). In addition, satellite images from 2007 and 2025 were analyzed to examine physical and land-use changes. The data were analyzed using a one-sample t-test and Pearson correlation coefficient. The findings show that in the social dimension, the level of place attachment among residents was above the theoretical average, while indicators such as social trust, hope for the future, and continuity of local traditions were below the average level. Economically, employment opportunities and small businesses have increased; however, rising land and housing prices have imposed financial pressure on households. Environmentally, declining water quality and weaknesses in waste and wastewater management were observed. Physically, rapid housing construction and reconstruction driven by increasing demand have placed pressure on local infrastructure. Overall, the Arg‑e Jadid Special Economic Zone has improved employment and investment indicators but has also created challenges related to social sustainability, environmental conditions, and the housing market. Integrating industrial development with comprehensive environmental management and improved land‑use planning is essential for achieving sustainable regional development. <strong>در دو دهة اخیر، ایجاد مناطق ویژة اقتصادی در ایران، به‌عنوان ابزاری برای تسریع صنعتی‌شدن، جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و ارتقای شاخص‌های اشتغال، مورد توجه قرار گرفته است. با وجود گسترش این مناطق، پیامدهای فضایی، اجتماعی و زیست‌محیطی آن‌ها در مقیاس محلی، کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی چندبُعدی اثرات منطقة ویژة اقتصادی ارگ جدید بم بر تحولات کالبدی و اجتماعی سکونتگاه‌های پیرامونی انجام شده است. منطقة ویژة اقتصادی ارگ جدید، در شرق استان کرمان و در نزدیکی شهر بم قراردارد و یکی از قطب‌های مهم صنعتی کشور محسوب می‌شود. تمرکز صنایع به‌ویژه در بخش خودروسازی طی سال‌های اخیر، موجب جذب نیروی کار و ایجاد تغییرات قابل­توجه در ساختار فضایی و جمعیتی سکونتگاه‌های اطراف شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعات میدانی و سنجش‌ازدور گردآوری شدند. در بخش میدانی، ۲۲۰ پرسش­نامه از ساکنان بومی (۱۲۰ نفر) و غیربومی (۱۰۰ نفر) جمع‌آوری­شد. همچنین تصاویر ماهواره‌ای سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۲۵ برای بررسی تغییرات کالبدی و کاربری زمین تحلیل­شد. داده‌ها با استفاده از آزمون «تی تک‌نمونه‌ای» و «ضریب همبستگی پیرسون» مورد بررسی قرارگرفتند. نتایج نشان­داد در بُعد اجتماعی، میزان تعلق مکانی بالاتر از میانگین نظری بود، اما شاخص‌هایی مانند: اعتماد اجتماعی، امید به آینده و تداوم سنت‌های محلی، پایین‌تر از حد متوسط قرارداشتند. در بُعد اقتصادی، فرصت‌های شغلی و فعالیت‌های خرد افزایش یافته است، اما افزایش قیمت زمین و مسکن، فشار اقتصادی بیشتری بر خانوارها وارد کرده است. در بُعد زیست‌محیطی، کاهش کیفیت منابع آب و ضعف در مدیریت پسماند و فاضلاب مشاهده شد. در بُعد کالبدی نیز رشد ساخت‌وساز و بازسازی مساکن همراه با افزایش تقاضا، موجب فشار بر زیرساخت‌های خدماتی شده است. به‌طور کلی، منطقة ویژة اقتصادی ارگ جدید، موجب بهبود شاخص‌های اشتغال و سرمایه‌گذاری شده است، اما چالش‌هایی در پایداری اجتماعی، محیط‌زیستی و بازار مسکن ایجاد کرده است؛ بنابراین، تلفیق توسعة صنعتی با مدیریت یکپارچة محیطی و اجتماعی و بازنگری در سیاست‌های کاربری زمین برای دستیابی به توسعة پایدار ضروری است.</strong> https://gaij.usb.ac.ir/article_9810_0f338db5006a315ac3856617fd874b54.pdf