نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی اسلامی دانشگاه هنر اصفهان

2 دانشیار گروه شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان

3 دانشیار گروه شهرسازی دانشگاه کردستان

چکیده

یکی از زمینه‌‌‌‌های ناپایداری توسعۀ شهری به‌ویژه در کشورهای در‌حال‌توسعه، گونه‌‌‌‌ای از سکونت خارج از ضوابط و مقررات رایج موسوم‌به اسکان غیر‌‌‌‌رسمی است که همواره به‌مثابۀ یک چالش مدیریت و برنامه‌ریزی شهری مطرح بوده‌است. با مطرح‌شدن توسعۀ پایدار شهری در دهۀ 1980 و لزوم توجه به همۀ ابعاد وجودی شهر (اعم‌از زیست‌محیطی، اقتصادی و اجتماعی) به‌عنوان پایه‌‌‌‌های توسعۀ پایدار شهری، مطالعات سکونتگاه‌‌‌‌های غیر‌‌‌‌رسمی وارد دورۀ مطالعاتی جدید و بیشتر در ارتباط با ارزیابی سطح پایداری در این‌گونه سکونتگاه‌‌‌‌ها شد. تفکر توسعۀ پایدار باعث پیدایش روش‌‌‌‌ها و شیوه‌‌‌‌های کاربردی نوینی در راستای ارزیابی اثرات زیست‌محیطی از دهۀ 1990 تا به امروز شده‌است. در این میان، تحلیل جای‌‌پای بوم‌‌شناختی یکی از شاخص‌‌‌‌هایی است که توجه بیشتری را در سطوح آکادمیک، سیاسی و آموزشی به خود جلب کرده‌است. شهر سنندج نیز مانند بسیاری از شهرهای بزرگ کشور با مشکلاتی روبه‌روست که از دهه‌‌‌‌های 40 و 50 ازجمله با مهاجرت‌‌‌‌های گستردۀ روستا‌شهری، بر‌هم‌خوردن تعادل شهر و روستا، توسعۀ شتابان شهری و از این دست موارد همراه بود و یکی از پیامدهای آن شکل‌‌‌‌گیری سکونتگاه‌‌‌‌های غیررسمی عمده‌‌‌‌ای در داخل و اطراف شهر بوده‌است. در این پژوهش با روشی تحلیلی- توصیفی و با تکیه‌بر مطالعات کتابخانه‌‌‌‌ای و برداشت‌‌‌‌های میدانی و بهره‌‌‌‌گیری از مدل جای‌‌پای بوم‌‌شناختی، سعی شده‌است تا میزان پایداری محلۀ عباس‌آباد شهر سنندج ب‌عنوان یکی از محلات غیررسمی شهر سنندج مورد سنجش قرار گیرد. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد که میزان کل جای‌‌پای بوم‌‌شناختی محلۀ عباس‌آباد برابر با 74560.551 هکتار بوده که این مقدار با توجه به جمعیت 19578 نفرۀ این محله، مبیّن سرانۀ 3.808 هکتار برای هر نفر در سال 1390 است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Assessment and evaluation of the sustainability in the informal settlements using ecological footprint model Case Study: Upper Abbas Abad District of Sanandaj City

نویسندگان [English]

  • rohollah tavallaei 1
  • dr.bahador zamani 2
  • dr.kiyomars irandoost 3

چکیده [English]

One of the urban non-sustainable development reasons, especially in developing countries, is a kind of settlement or a certain issue known as informal settlments, where require special measures to manage the current situation and to prevent their spread in the future. Introducing urban sustainable development in 1980s and necessity to consider all of the urban dimensions (including environmental, economical, and social) as the foundations of the urban sustainable development, the study of informal settlements entered a new phase concerning with assessing the sustainability level in such settlements . The idea of sustainable development resulted in emerging modern applied practices and methods of new applications in order to assess the environmental impacts to date since 1990s. The analysis of ecological footprint is one of the indicators attracted more attention in academic, political and education. Ecological footprint is an index, which evaluates the energy and materials used in a city, region or country so that the population and industrial processes pressure on the ecosystem could be estimated. Sanandaj, like other urban areas in the country facing a lot of issues of 1950s and 1960s including massive rural-urban migration, rural-urban imbalances, rapid urban development and so on has experienced the formation of major informal settings such as Abbas Abad, Kani Koozaleh, Ghafoor, Taqutaquan, etc.
Hence, we adopted a descriptive-analytical method with emphasis on literature review and field works to assess the sustainability level in Abbas Abad District, Sanandaj (Iran) as one of the informal neighborhoods. For this purpose, we used the ecological footprint model. Our findings revealed that the total ecological footprint in this district was 74560.551 ha indicating 3.808 ha per capita-considering its population of 19578 persons in 2012.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Informal settlements
  • ecological footprint, Abbas Abad District

امکچی، حمیده. (1381). ابزارهای حقوقی و قانونی مؤثر بر برون‌فکنی جمعیت و بروز حاشیه‌‌‌‌نشینی در برنامه‌‌‌‌های پنج‌‌‌‌سالۀ توسعۀ اقتصادی- اجتماعی کشور. هفت شهر، صاحب امتیاز شرکت بازآفرینی شهری ایران، سال سوم، شمارۀ 9 و 10، صص 56-64.

ایراندوست، کیومرث. (1388). سکونتگاه‌‌‌‌های غیررسمی و اسطورۀ حاشیه‌‌‌‌نشینی. تهران: شرکت پردازش و برنامه‌‌‌‌‌ریزی شهری.

پیران، پرویز. (1381). باز هم در باب اسکان غیررسمی (مورد شیرآباد زاهدان). هفت شهر، صاحب امتیاز شرکت بازآفرینی شهری ایران، سال سوم، شمارۀ 9 و 10، صص 7-24.

دوسوتو، هرناندو. (1386). راز سرمایه، چرا سرمایه‌‌‌‌داری در غرب موفق می‌‌‌‌شود و در جاهای دیگر شکست می‌‌‌‌خورد؟ ترجمۀ فریدون تفضلی. چاپ سوم. تهران: نشر نی.

رضوانی، محمدرضا؛ سلمانی، محمد؛ قنبری‌نسب، علی؛ باغیانی، حمید‌رضا. (1389). جای‌‌پای بوم‌‌شناختی؛ رویکردی نو برای سنجش اثرات زیست‌محیطی. مجلۀ جغرافیا و توسعه، صاحب امتیاز: دانشگاه سیستان و بلوچستان،  شمارۀ 20، صص 145-166.

سرایی، محمدحسین؛ زارعی فرشاد، عبدالحمید. (1388)، جای‌‌پای بوم‌‌شناختی به‌عنوان شاخص سنجش پایداری اجتماعات. مجلۀ محیط‌‌‌‌شناسی، صحب امتیاز: دانشگاه تهران، سال سی‌و‌پنجم، شمارۀ 50، صص 26-15.

صرافی، مظفر. (1381). به‌سوی نظریه‌ای برای ساماندهی اسکان غیر‌رسمی- از حاشیه‌نشینی تا متن شهرنشینی. هفت شهر، صاحب امتیاز: شرکت باز آفرینی شهری ایران، سال سوم، شمارۀ 8، صص 5-11.

صرافی، مظفر. (1387). ساماندهی سکونتگاه های غیررسمی کشور در پرتو حکمروایی خوب شهری. هفت شهر، صاحب امتیاز: شرکت باز آفرینی شهری­ایران، شمارۀ 23 و 24، صص­4-13 .

مرکز آمار ایران. (1390 تا 1335). سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کردستان.

هال، پیتر؛ فایفر، اولریخ. (1388). آیندۀ شهری قرن 21. ترجمه اسماعیل صادقی، ناهید صفایی. چاپ اول، نشر جامعۀ مهندسان مشاور ایران، تهران.

 

Bagliani, Macro. Galli, Alessandro. Niccolucci, Valentina. Marchettini(2008), Nadia Ecological footprint analysis applied to a sub-national area: the case of the province of siena Italy.

Barrett, J. Vallack, H. Jones, A. Haq, G. 2002. A Material Flow Analysis and Ecological Footprint of York. Stockholm Environmental Institute, York.

Collins, A. Flynn, A. Wiedmann, T. Barrett, J. 2006. The environmental impacts of consumption at a sub-national level. Journal of Industrial Ecology 10, 9–24.

Erb, K.H,, 2004,Actual land demand of Austria 1926–2000: avariation on ecological footprint sessments. Land Use Policy 21, pp247–259.

GFN –Global Footprint Network, 2011. http://www. Footprint network. org/en/index.php.

Gottlieb,D.Vigoda Gadot, E.Haim, A.Kissinger, M.2010.  The ecological footprint as an educational tool for sustainability: a case study analysis in an Israeli public high school. International Journal of Educational Development 32.

Gottlieb,D, Kissinger,M, Vigoda-Gadot,E, Haim, A. 2012. Analyzing the ecological footprint at the institutional scale–The case of an Israeli high-school, jour nal of Ecological Indicators 18 (2012) 91–97.

Hubacek, K. & Jiljum, S(2003). Applying physical input–output analysis to estimate land appropriation (ecological footprints) of international trade activities. Ecological Economics, 44(1),137–151.

Jorgenson, K, & Andrew. (2003). Consumption and environmental degradation:  a cross-national analysis of the ecological footprint. Social Problems, Vol. 50, No.

Kissinger, M. Fix, J. Rees, W.E. 2007. Wood and non-wood pulp production: comparative ecological footprinting on the Canadian prairies. Ecological Economics 62, 552–558.

Kissinger, M. Gottlieb, D. 2010. Place oriented ecological footprint analysis: the case of Israel’s grain supply Ecological Economics 69, 1639–1645.

Kitzes, J. Peller, A. Godfinger, S. Wackernagel, M. 2007. Current methods for calculating national ecological footprint accounts. Science for Environment and Sustainable Society 4, 1–9.

Martıneza, Javier, Mboupb, Gora,Sliuzasa, Richard, Stein, Alfred(2008), Trends in urban and slum indicators across developing world cities, 1990–2003, Habitat.

Moran, D. Wackernagel, M. Kitzes, J.A. Goldfinger, S.H. Boutaud, A. 2008. Measuring sustainable development – nation by nation. Ecological Economics 64, 470–474.

Payne, Geoffrey, Majale, Michael (2004), The Urban Housing Manual Making Regulatory Frameworks Work for the Poor.

Rees, W.E. 2000. Eco-footprint analysis: merits and brickbats. Ecological Economics 32, 371–374.

Rosa, E. A, York, R,& Dietz, T (2004). Tracking the anthropogenic drivers of ecological impacts. Ambio: A Journal of the Human Environment, 33.

Solis-Guzman.J,Marrero.A and Arellano.A. (2013). Methodology for determining the ecological footprint of the construction of residential buildings in Andalusia (Spain), Ecological Indicators 25 (2013) 239–249.

Wackernagel, M. Schulz, N.B. Dumling, D. Linares, A.C. Jenkins, M. Kapos, V. Monfreda, C. Loh, J. Myers, N. Norgaard, R. Randers, J. 2002. Tracing the ecological overshoot of the human economy. Proceedings of the National Academy of Science of the United States of America 99, 9266–9271.

Wada, Y., “Biophysical productivity data for ecological footprint analysis.« Rep. to the UBC Task Force on Healthy and Sustainable Communities, Vancouver, B.C, 1994.

Wilson,Jeffrey, Ecological Footprints of Canadian Municipalities and Regions. The Canadian Federation of Canadian Municipalities, 2005.

http://www.fao.org/countryprofiles/index/en/?iso3=irn.