نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تبریز

2 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تبریز

چکیده

طی سالیان اخیر، رابطۀ متوازن انسان با طبیعت با توسعۀ شهریِ سریع و اقدامات ناسنجیده و مخرب انسان در بهره‌‌برداری بیش از حد از منابع شهری، منجر به برهم‌‌خوردن این رابطه شده و محیط‌‌‌‌های شهریِ شکننده و ناپایداری را به‌‌وجود آورده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان پایداری اکولوژیکی شهری منطقۀ یک کلان‌‌شهر تبریز، با 59 مؤلفۀ پایداری در قالب 4 شاخص محیط زیستی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی با استفاده از روش معادلات ساختاری(SIM)  و تحلیل چند‌‌متغیّرۀ فازی (WLC) در محیط GIS انجام شده است. در این پژوهش که با ماهیت کاربردی- عملی و روش توصیفی- تجربی است، به‌‌منظور گردآوری داده‌‌ها، از پرسشنامۀ محقق‌‌ساخته استفاده شده است. ضریب پایایی پرسشنامه با آلفای کرونباخ، 0.93 برآورد شد. نمونۀ آماری مشتمل‌‌بر 382 نفر از ساکنان منطقۀ یک تبریز به‌‌طور تصادفی انتخاب شده ‌‌‌‌است. با استفاده از آزمون رگرسیون خطی در نرم‌‌افزار SPSS، اولویت‌‌بندی شاخص‌‌های پنهان و با استفاده از آزمون بارهای عاملی در نرم‌‌افزار LISREL، شاخص‌‌های آشکار براساس درجه اهمیت و تأثیرگذاری اولویت‌‌بندی و خلاصه‌‌سازی شدند و برای تهیۀ نقشۀ شاخص‌‌های مؤثر، از مدل منطق فازی در قالب GIS استفاده شده است. نتایج حاصل از تحلیل داد‌‌‌‌ه‌‌ها نشان می‌‌‌‌دهد که همۀ قسمت‌‌‌‌های منطقۀ یک کلان‌‌شهر تبریز پایدار نیست؛ به‌‌طوری که محله‌‌های شمالی در سطوح پایین پایداری اکولوژیکی شهری و محله‌‌های میانی در سطوح متوسط و محله‌‌های جنوبی و جنوب شرقی در سطوح بالای پایداری قرار دارند؛ بنابراین عوامل مؤثر در این سطوح پایداریِ ناموزون در سطح منطقۀ یک به‌‌ترتیب اهمیت اولویت‌‌بندی شده‌‌‌‌اند، به‌‌طوری که شاخص‌‌‌‌ محیط زیستی با 46.2 درصد، شاخص اجتماعی با 30.1 درصد، شاخص اقتصادی با 19.7درصد و شاخص کالبدی با 4 درصد به‌‌ترتیب اولویت، در این پایداری نامتوازن سهیم بوده‌‌‌‌اند که با ارائۀ پیشنهادهایی، بر تقویت شاخص‌‌‌‌های مؤثر براساس اولویت آن‌‌ها تأکید شده ‌‌‌‌است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Measurement of Urban Ecological Sustainability Level (Case Study: Region 1 of Tabriz Metropolitan)

نویسندگان [English]

  • dr.hassan mahmoodzadeh 1
  • mehdi herischiyan 2

چکیده [English]

In recent years the balanced relationship between human and nature has been disrupted by rapid urban development and unbridled and destructive actions by the overexploitation of urban resources, resulting in fragile and volatile urban environments. So the present study was conducted to investigate the urban ecological sustainability of Region 1, Tabriz  metropolis ​​ with  59 sustainability components  in four environmental, social, economic, and physical groups using the Structural Equation (SIM) and Fuzzy Multivariate Analysis, and weighted linear combination (WLC) in GIS environment. The present research is applied, from the perspective of nature, and descriptive-empirical, from that of method. A researcher-made questionnaire were used to gather required data. The reliability coefficient of the questionnaire (0.93) was evaluated using Cronbach's alpha. A sample of 382 residents of Region 1 in Tabriz metropolitan was randomly selected. Using Linear regression test in the SPSS software, latent indicators were ranked and using factor loadings test in the LISREL software, observed indicators were ranked and summarized according to the importance and effectiveness levels. The fuzzy logic model in the form of GIS was used to prepare the map of influencing indicators. The results of the data analysis  indicate that all parts of the Region1 of Tabriz metropolitan area have are not sustainable, so that the northern, middle, and southern and southeastern neighborhoods are at low, middle, and high levels of sustainability, respectively. Therefore, the influencing factors at these irregular levels of sustainability in Region 1 were prioritized. Accordingly, environmental, social, economic, and physical indicators with respectively 46.2%, 30.1%, 19.7%, and 4%, play role, in order of priority, in this unbalanced sustainability. Hence, strengthening the influencing indicators based on their priorities was emphasized by offering a number of recommendations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ecological sustainability
  • Tabriz Metropolis
  • structural equation
  • multivariate analysis

آزاد ارمکی، غلامرضا؛  افتخاری، رکن‌‌الدین. (1379). اقتصاد توسعۀ پایدار. تهران: شرکت چاپ و نشر بازرگانی، چاپ اول.

آشوری، داریوش. (1381). فرهنگ چیست؟ تهران: نشر نی، چاپ اول.

بحرینی، سید حسین؛ طبیبیان، منوچهر. (1377). مدل ارزیابی کیفیت محیط زیست شهری، محیط‌‌شناسی. دانشگاه تهران، دورۀ 24، شمارۀ 21، صص 56- 41.

بحرینی، سید حسین؛ مکنون، رضا. (1380). توسعۀ شهری پایدار، از فکر تا عمل، محیط‌‌شناسی. دانشگاه تهران، دورۀ 27، شمارۀ 27، صص 60-41.

پرتوی، پروین؛ آل‌‌سعیدی، هانیه؛ یزدان پناه عبدالملکی، انیس. «بررسی تطبیقی سیاست‌‌های برنامه‌‌‌‌ریزی شهری در راستای حفاظت از رودخانه‌‌‌‌های شهری، با تأکید بر پایداری اکولوژیکی (نمونۀ موردی: رودخانۀ زاینده‌‌رود)». کنفرانس بین‌‌‌‌المللی دستاوردهای نوین در عمران، معماری، محیط زیست و مدیریت شهری (25 خرداد 1394).

جعفریان، مزدک؛ عبدالحسین‌‌پور، فرید. «پایداری شهری با نگاهی به ویژگی‌‌های شهرهای ایران». اولین همایش بین‌‌المللی شهر برتر. (مرداد 1385).

حسینیان، وحیده؛ ساعی، رحیم. «نقش میزان دسترسی به خدمات و تسهیلات اعتباری در پایداری اکولوژیکی شهرستان ملکان». کنفرانس بین‌‌المللی توسعه با محوریت کشاورزی، محیط زیست و گردشگری، (25 شهریور1394).

رزمی، جعفر؛ رضا یزدی، سارا؛ انوری، منا. (1387). معرفی شاخص‌‌های ارزیابی و بررسی روند توسعۀ پایدار شهری در کلان‌‌شهر تهران، فصلنامۀ علمی-پژوهشی فرایند مدیریت و توسعه. موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی (وابسته به نهاد ریاست جمهوری)، دورۀ 21، شمارۀ 1، صص30-5.

روزلند، مارک. (1378). ابعاد شهر اکولوژیک. ترجمه سید مهدی موسی کاظمی محمدی. تهران: رشد آموزش جغرافیا.

ساسان‌‌پور، فرزانه. (1390). مبانی پایداری توسعۀ کلان‌‌شهرها با تأکید بر کلان‌‌شهر تهران. تهران: مرکز مطالعات و برنامه‌‌ریزی شهر تهران، چاپ اول.

شهابی، هیمن؛ نیازی، چیا. «بررسی فاکتورهای مؤثر در مکان‌‌یابی ایستگاه‌‌های امداد و نجات جادۀ سقز- سنندج با استفاده از مدل ترکیب خطی وزنی». همایش ژئوماتیک 88. (1388).

صرافی، مظفر؛ توکلی‌‌نیا، جمیله؛ محمدیان مصمم، حسن. (1393). اندیشه‌‌های نو در برنامه‌‌ریزی شهری. تهران: انتشارات قدیانی، چاپ اول.

صفایی‌‌پور، مسعود؛ مودت، الیاس. (1394). پهنه‌‌بندی و سنجش پایداری محیط شهری با تأکید بر توسعۀ پایدار در استان یزد، جغرافیا و مطالعات محیطی.          دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد، دورۀ 4، شمارۀ 14، صص 162- 147.

قرخلو، مهدی؛ حسینی، سید هادی. (1385). شاخص‌‌های توسعۀ پایدار شهری. دو فصلنامه جغرافیا و توسعه ناحیه‌‌ای.  دانشگاه فردوسی مشهد، سال 5، شمارۀ 8، صص 177- 157.

مرصوصی، نفیسه؛ بهرامی پاوه، رحمت الله. (1390).  توسعۀ پایدار شهری. تهران: دانشگاه پیام نور، چاپ اول.

ملکی، سعید؛ احمدی، رضا؛ سجاد منفرد، سجاد؛ معتوگی، محمد. (1393). بررسی پایداری توسعۀ زیست‌‌محیطی با استفاده از آزمون‌‌های آماری در شهرستان‌‌های استان مرزی خوزستان، فصلنامۀ علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر. سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، دورۀ 23، شمارۀ 90، صص 72-61.

مهندسین مشاور نقش محیط. (1391). طرح توسعه و عمران(جامع) شهر تبریز، گزارش محیطی مرحله موجود، وزارت راه و شهرسازی، ادارۀ کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی.

مهندسین مشاور نقش محیط. (1391)، طرح توسعه و عمران (جامع) شهر تبریز، گزارش مطالعات کالبدی مرحلۀ موجود، وزارت راه و شهرسازی، ادارۀ کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی.

موحد، علی. (1379). توسعۀ پایدار شهری، فصلنامۀ مسکن و انقلاب. شمارۀ 91، صص 51-42.

نوذری، حسینعلی. (1379). پست‌‌مدرنیته و پست‌‌مدرنیسم، تعاریف – نظریه‌‌ها و کاربست‌‌ها. تهران: انتشارات نقش جهان، چاپ اول.

 

Dempsey, N. Brown. C. Bramely, G. (2012), The key to sustainable urban development in uk cities? The influence of density on social sustainability. Progress in planning,  volume77, number 77.

DFID.(2002), Indicators for Socially Sustainable Development.  http://livelihood.org/info/docs/wssdindbr. pdf

Ding, X.H.; Zhong,W.Z.; Shearmur, R.G.; Zhang, X.L.; Huisingh, D.(2015), An inclusive model for assessing the sustainability of cities in developing countries—Trinity of Cities’ Sustainability from Spatial, Logical and Time Dimensions (TCS-SLTD). Journal of Cleaner Production, Volume 109.

Elliot, C. (1999), Locating the Energy for Changes; An Introduction to Appreciative Inquiry, Canada, IISD.

Frey, H. (1999), Designing towards a more sustainable urban from the city London, USA and Canada, Routledge.

Goodland, R. Daly, H. (1992), Three Steps towards Global Environmental Sustainability (Part I and II),2(3):35-41, Journal of SID Development, (Part two), volume 2, number3.

GTZ.(2004), Chance for Socially sustainable Development ,Programme Office for Social and Ecological Standards.

Guangqing, X. (2006), A review of urban sustainability. Teaching and Research, volume 7.

Hardoy, J.E. Millon, D. Satterthwaite, D. (1992), Environmental Problems in Third World Cities. London: The International Institute for Environment and Development.

Li, C.  Li, J. (2017), Assessing Urban Sustainability Using a Multi-Scale, Theme-Based Indicator Framework: A Case Study of the Yangtze River Delta Region, China. Sustainability, volume 9, number11.

Lu, X. H. Ke, S.G. (2018), Evaluating the effectiveness of sustainable urban land use in China from the perspective of sustainable urbanization. Habitat International, volume 77.

Mukomo, S. (1996), On Sustainable Urban Development in Sub-Saharan Africa. Journal of Cities, volume 13.

Naguib, D.  Afifi, M. Wahba, S. (2016),. Towards Sustainability in Eco-cities; TDR and Possibilities of Application on Urban Areas. Journal of Environmental Sciences, volume 34.

Nijkamp, P. Perrels, A. (2014), Sustainable cities in Europe, New York, NY, USA, Routledge.

Overton, J. Scheyvens, R. (1999), Strategies for Sustainable Development:Experience from the Pacific ,UNSW Press,First Edition.

Pour Mohammadi, M. R. Jaam Kasra, M. (2011), Analysis of the Pattern of Uneven Development, Tabriz. Journal of Geographical Research, number100

Shen, L. Guo, X. (2014), Spatial quantification and pattern analysis of urban sustainability based on a subjectively weighted indicator model: a case study in the city of Saskatoon, SK, Canada. Appl. Geogr, volume 53.

Tan P.Y, Abdul Rahim bin Abdul Hamid. (2014), Urban ecological research in Singapore and its relevance to the advancement of urban ecology and sustainability. Journal of Landscape and Urban Planning, volume 125.

United Nation. (2016), World Urbanization Prospects: The 2011 Revision. Available online: http://www.un.org/en/development/desa/publications/world-urbanization-prospects-the-2011-revision.html.

Verma, P.  Raghubanshi, A.S. (2018), Urban sustainability indicators: Challenges and opportunities. Ecological Indicators, volume 93.

Wu, J.G.(2014), Urban ecology and sustainability: The state-of-the-science and future directions. Landscape and Urban Planning, volume 125.