بررسی فرایندهای مناطق کوهستانی با استفاده از ضریب خمیدگی خطوط منحنی میزان مورد شناسی: باتولیت الوند همدان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه جغرافیا دانشگاه زنجان، زنجان

2 کارشناسی ارشد هیدروژئومورفولوژی دانشگاه زنجان، زنجان

چکیده

تودۀ باتولیت الوند همدان با جهت شمال غرب- جنوب شرق در جنوب، جنوب شرق و غرب همدان واقع‌ شده‌است. فرم درّه‏های کوهستانی تحت‌تأثیر ساختار اولیه، تکتونیک، فرایندهای ژئومورفولوژیک و عوامل مختلف فرسایشی در طی زمان شکل می‏گیرد. انعکاس برایند کلی فرایندهای اثرگذار زمین‌شناسی در طی زمان ‌بر فرم منحنی میزان‏ها قابل ارزیابی است. با بررسی ضریب خمیدگی خطوط منحنی میزان که از تقسیم فاصلة هوایی یک خط منحنی میزان بر طول واقعی آن در نقشه‏های توپوگرافی با مقیاس 50000/1 به‌دست می‏آید، می‏توان تأثیرات درازمدت عوامل اثرگذار بر لندفرم‏های منطقه را ردیابی کرد. برای این منظور حوضه‌های منشعب از ارتفاعات الوند همدان، به 28 زیر‌حوضه تقسیم و شاخص مورفومتریک ضریب خمیدگی در چهار زیرگروه حوضه‏ای با توجه به بلندترین ارتفاع مسلط به حوضه (3500، 3400، 3200 و 2800) برآورد و بین مقدار ضرایب خمیدگی با ارتفاع منحنی میزان‏ها روابط خطی برازش شد. سپس وضعیت ضرایب برآورد‌شده در ارتباط با جهتِ ناهمواری‌ها مورد ارزیابی قرار گرفت. مقدار ضریب خمیدگی منحنی میزان‏ها با توجه به فاصله از قلة اصلی، ابتدا روند نزولی و سپس روند صعودی پیدا کرده‌است. چنین روندی حاکی ‌از تغییر فرایند از یخچالی به مجاور یخچالی است. علاوه‌بر آن در این تودة کوهستانی، با توجه به متفاوت‌بودن وضعیت پیشانی جبهة کوهستان، ارتفاع حضیض ضرایب خمیدگی درّه‏های واقع در دامنه‏های شمال‏شرقی، بالاتر و ضرایب خمیدگی آن‌ها کمتر از درّه‏های واقع در دامنه‏های جنوب‏غربی است. چنین تغییراتی در ضرایب خمیدگی بیان‌کنندة این است که نوع و میزان اثرگذاری فرایندها، تحت‌تأثیر ارتفاع و جهت ناهمواری‌ها متغیّر بوده و در دامنه‏های شمال‏شرقی شرایط مطلوب‏تری برای اثرگذاری فرایندهای یخچالی وجود داشته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigating the Processes of Mountainous Regions Using Contour Lines Curvature Coefficient (Case study: Hamedan Alvand Batholith)

نویسندگان [English]

  • Dr.Gholamhassan Jafari 1
  • Zeynab Barati 2
چکیده [English]

Alvand batholith is located at thr  South, south East and west of Hamedan with the North West- South East direction. Mountain valleys are formed by initial structure, tectonic and geomorphologic processes of erosion over time. Result of geomorphology processes has impacted the form of counter lines during the quaternary. The contour lines curvature coefficient has obtained from dividing the spatial distance to real distance of counter lines in 1/50000 topography map. The number of contour lines curvature coefficient can show the long-term effects of influencing factors. To achieve this purpose the study area was divided into 28 sub-basins. Morphometric parameters of curvature coefficient were estimated in four basin group according to the highest peaks (3500, 3400, 3200 and 2800). The linear Relations were calculated between the curvature coefficients and the height of contour lines. Subsequently, the calculated coefficients were evaluated in relation to direct of slopes. In the beginning the amounts of Curvature coefficients had a descending process from peak to valley afterward this process has begun to ascend near the mountains front sinuosity. Such changes have showed the glacier process transition to the sub-glacier process. Due to the mountains sinuosity differences in the north-east and south-west slopes of Alvand batholith, the lowest amounts of Curvature coefficients in the north-east slopes have higher elevation than the south-west slopes, whereas the curvature coefficient are lower in number in north-east slopes. These results have shown the influence of elevation and slope direction on the amount of Curvature coefficients. Additionally glacier processes have had more impact on north-east slopes than south-west slope.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Perigee Elavation
  • Mountain valleys
  • Process
  • Curvature coefficients
  • Alvand Batholith
-                     آقانباتی، سید‌ علی. (1393). زمین‌شناسی ایران. تهران: انتشارات سمر. چاپ اول .

-         اسفندیاری درآبادی، فریبا (1388) شواهد ژئومورفولوژیکی تغییرات آب و هوایی پلیوستوسن فوقانی در دامنة شرقی سبلان، فصلنامۀ جغرافیای طبیعی. موسسه جغرافیا  دانشگاه تهران، 1، 3، صص 97-83.

-                     ایلدرمی، علیرضا (1388)  بررسی مورفولوژی پرتگاه‏ها و تحول پسروی جبهۀ شمالی تودۀ کوهستانی الوند، نشریۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی دانشگاه تبریز. دانشگاه تبریز، 14، 30، صص 52-27.

-                     پوردهقان، داوود. (1385). ردیابی آثار ژئومورفیک تحولات اقلیمی کواترنری در دهبکری بم،  پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، گروه جغرافیا.

-                     جعفری، غلام‌حسن. (1388). تأثیر جهتِ ناهمواری‌ها بر ارتفاع خط تعادل آب و یخ کواترنری ایران، رسالۀ دکتری، دانشگاه اصفهان، دانشکدۀ علوم جغرافیایی.

-                     جعفری، غلام‌حسن. (1385). بررسی یخچال‏های کواترنری ایران (مطالعۀ موردی: زاگرس مرکزی). طرح مصوب شورای پژوهشی منطقۀ 1، دانشگاه آزاد اسلامی واحد آباده.

-                     جعفری، غلام‌حسن؛ اصغری سراسکانرود، صیاد (1393) بررسی آثار یخچالی کواترنری زنجان‏رود، مجلۀ پژوهش‌های کمّی ژئومورفولوژی. انجمن ایرانی ژئومورفولوژی، 3، 1، صص 19-1.

-                     جعفری، غلام‌حسن؛ رستم‌خانی، اصغر (1394) بررسی تحولات کواترنری درّه‌های کوهستانی با استفاده از خطوط منحنی میزان (مطالعۀ موردی: ارتفاعات سبلان)، فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی. پروفسور محمد حسین پاپلی یزدی، 30، 3، صص 138-121.

-                     رامشت، محمدحسین؛ بیرامعلی گیوی، فرشته (1393) نقش تغییرات اقلیمی فاز اقل در تحول ژئومورفولوژیکی حوضۀ کرج. مجلۀ پژوهش‌های کمّی ژئومورفولوژی. انجمن ایرانی ژئومورفولوژی، 3، 1، صص 19-1.

-                     رامشت، محمدحسین؛ شوشتری‌زاده، نجمه (1386) آثار یخساری و یخچالی در سلفچگان قم، فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی. پروفسور محمدحسین پاپلی یزدی،  19، 73، صص 132-119.

-                     رامشت، محمدحسین؛ کاظمی، محمدمهدی (1386) آثار یخچالی در حوضۀ اقلید فارس، رشد آموزش جغرافیا. وزارت آموزش و پرورش، 21، 79، صص 11-3.

-                     رامشت، محمدحسین (1381) آثار یخچالی در زفرۀ اصفهان، طرح پژوهشی شمارۀ 800305 مصوب 27/3/1381 شورای پژوهشی دانشگاه اصفهان.

-                     رامشت، محمدحسین؛ ناسخیان، حوریه؛ اوانی، نازی (1388) «آثار فعالیت‌های یخچالی در منطقه قمصر و نقش آن در ایجاد کانون‌های ییلاقی و تفریحی». نمایشگاه سامانه اطلاعات مکانی GIS. وزارت نیرو، (سازمان نقشه برداری،  16/10/1388)، 1388. [online]. ]1394[.

-                     روشنی، نسرین؛ ولندان زوج، محمدجواد؛ رضایی، یوسف؛ مباشری، محمدرضا. «برف‌سنجی با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و GIS (مطالعۀ موردی: منطقۀ یخچالی علم چال)». کنفرانس ژئوماتیک (تهران، 23/2/1387). 1387. [online]. ]1394[.

-                     زمانی، حمزه. (1388). ،شواهد و حدود گسترش یخچالهای کواترنری در البرز مرکزی، رساله دکتری، دانشگاه تهران.

-                     شاه‌زیدی، سمیه‌السادات. (1385). نقش ایزوستازی حرارتی و برودتی در شکل‌گیری مخروط‌افکنۀ رودخانۀ درختنگان. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، گروه جغرافیا.

-                     شایان، سیاوش. (1384). فرهنگ اصطلاحات جغرافیای طبیعی. تهران: انتشارات مدرسه، چاپ چهارم.

-                     شریفی، محمدرضا؛ آخوند‌علی، محمدعلی؛ پرهمت، جهانگیر؛ محمدی، جهانگرد (1386) بررسی ارتفاع، جهت و تندی شیب بر عمق برف حوضۀ صمصامی. تحقیقات منابع آب ایران. انجمن علوم و مهندسی منابع آب، 3،  3، صص 72-69.

-                     شریفی، محمدرضا؛ فرخ‌زاده، سیامک؛ پرهمت، جهانگیر؛ آخوند‌علی، محمدعلی؛ عبدکلاهچی، عبدلنبی (1393) الگوریتم شاخص بادپناهی نقاط واقع در حوضۀ آبریز برف‌گیر، علوم و مهندسی آبخیزداری در ایران. انجمن آبخیزداری ایران،  8،  25، صص 25-15.

-                     صادقی، سید محمدرضا؛ اسدی،‏ هانیه (1389) اهمیت زمان پیمایش بین خطوط هم‌زمان تمرکز در دقّت تخمین سیلاب از آب نمود واحد لحظه‌ای کلارک، نشریۀ آب‌وخاک. دانشگاه صنعتی اصفهان، 24، 4، صص 635-625.

-                     طاحونی، پوران (1383) شواهد ژئومورفیک فرسایش یخچالی پلیوستوسن در ارتفاعات تالش، پژوهش‏های جغرافیایی. موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، 36، 47، صص 55-31.

-                     قهرودی‌تالی، منیژه (1390) مقایسۀ قلمرو برف‌های دائمی در عصر یخچالی و بین یخچالی (مطالعۀ موردی: حوضۀ رود هراز)، جغرافیا و توسعه. دانشگاه سیستان و بلوچستان،  9 25، صص 110.-97.

-                     محمودی، فرج‌الله. (1387). ژئومورفولوژی اقلیمی. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور، جلد دوم، چاپ سوم.

-                     المدرسی، سید علی؛ رامشت، محمدحسین (1386) آثار یخچالی در درّۀ سخوید یزد، مجلۀ فضای جغرافیایی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهـر، 7، 19، صص 31-1.

-                     معیری مسعود؛ رامشت، محمدحسین؛ تقوایی، مسعود؛ تقی‌زاده، محمدمهدی (1388) مواریث یخچالی در حوضۀ صفاشهر- استان فارس، مجلۀ پژوهشی دانشگاه اصفهان علوم انسانی. دانشگاه اصفهان، جلد 1، 4، 32،  صص 130-109.

-                     میر‌احمدی، ابوالقاسم؛ مقصودی، اکبر؛ احمدی، طیبه (1390) بررسی آثار یخچالی کواترنری و تأثیر آن بر عدم‌شکل‌گیری مدنیت و سکونتگاه دائم شهری در دشت آسپاس، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای. معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه اصفهان، 3، 10، صص 80-61.

-                     نعمت‌الهی، فاطمه. (1382). آثار یخچالی حوضۀ آبی نمدان فارس. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، گروه جغرافیا.

-                     نگارش، حسین. (1390). ژئومورفولوژی ساختمانی و دینامیک. زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان. چاپ اول.

-                     نوجوان، محمدرضا؛ میرحسینی، ابوالقاسم؛ رامشت، محمدحسین (1388) ژئوتوپ‏های یزد و جاذبه‏های آن، جغرافیا و توسعه. دانشگاه سیستان و بلوچستان، 7،  13، صفحات 60-47.

-                     یمانی، مجتبی (1386) ژئومورفولوژی یخچال‌های زردکوه، بررسی اشکال ژئومورفولوژیک و حدود گسترش آن‌ها. پژوهش‌های جغرافیایی. موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، 39، 59، صص 139-125.

-                     یمانی، مجتبی؛ جداری عیوضی، جمشید؛ گواربی، ابوالقاسم (1386) شواهد ژئومورفولوژیکی مرزهای یخچال در دامنه‌های کرکس، فصلنامۀ مدرس علوم انسانی برنامه‌ریزی و آمایش فضا. دانشگاه تربیت مدرس، 11، 70، صص 228-207.

-                     یمانی، مجتبی؛ زمانی، حمزه (1386) بازیابی حدود مرز برف درّۀ شهرستانک در آخرین دورۀ یخچالی، نشریۀ علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران. انجمن جغرافیایی ایران، 5، 13، صص 117-99.

-                     یمانی، مجتبی؛ شمسی‌پور، علی‌اکبر؛ جعفری، مریم (1390) بازسازی برف مرزهای پلیوستوسن در حوضۀ جاجرود، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی. موسسه جغرافیا دانشگاه تهران، 43، 76، صص 50-35.

-                      Gilbert, GK. (1877). Geology of the Henry Mountains. Government Printing Office, Washington, p 160.

-                      Gustavsson, M. (2005). Development of a detailed geomorphological mapping system and geo database in Sweden, licentiate thesis, supervised by else kolstrup and arir c. seijmonsbergen.

-                      Iturrizaga, L. (2002). Lateroglacial valleys and landforms in the Karakoram Mountains (Pakistan), Geojornal, N54, Pp: 397-428.

-                      Montgomery D. R. (2002). Valley formation by fluvial and glacial erosion, Geology; v. 30; no. 11; Pp: 1047–1050.

-                      Nash, D. (1994). Dugicurust development and valley evolution, Earth surface processes and landforms.11:7001-117.

-                      Ohmori, H. (1996) Morphological characteristics of longitudinal profiles of rivers in the South Island, New Zealand. Bulletin of the Department of Geography, University of Tokyo28, 1-23.

-                      Radoane, M; Radone, N; Dan, D. (2003). Geomorphological evolution of longitudinal river profiles in the Carpathians. Geomorphology. 50: 293-306.

-                      Redondo Vega. j. M., González J. S., (2013) Glacial Geomorphology and Ynamicics IN Cardano Valley, Palencia (Cantabrian Mountains), Boletín de la Asociación de Geógrafos Españoles N.º 62, Pp; 463-465.

-                      Sant, Dhananjay. A; Karant, Vadodara, R; (1993). Drainage evolution of the lower Naramada vally, western India. Geomorphology. 8: 221-244.

-                      Snyder, Noah. P; Whipple. KELIN. X; Tucker. Gregory. E; Merritts, Dorothy. J. (2003). Channel response to tectonic forcing field analysis of stream morphology and hydrology in the Mendocino triple junction region, Northern California. Geomorphology. 53: 97-127.

-                      Stahr, A; Langenscheidt, E. (2015). Landforms of High Mountains, Springer Heidelberg New York Dordrecht London.

-                      Tipping, R. (1994). fluvial chronology and valley floor evolution of the upper Bowmontalley, Borders region, Scotland. Earth surface processes and landforms.19:641-657.

-                      Wallerstein. N P; Thorne, C. R. (2004). Influence of large woody debris on morphological evolution of incised.Geomorphology.51: 53-73.

-                      Zelilidis, A. (2000). Drainage evolution in a rifted basin, Corinth graben, Greece. Geomorphology. 35: 69-85.