ارزیابی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر تاب‌آوری الگوی کشت فضاهای سبز شهری در مناطق گرم و خشک (مورد شناسی: شهر زاهدان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی‌دکتری‌آمایش‌محیط‌زیست،‌پژوهشکده‌علوم‌محیطی،‌دانشگاه‌شهید‌بهشتی،‌عضو‌هیئت‌علمی‌گروه‌مهندسی‌فضای‌سبز،‌دانشگاه‌سیستان‌و‌بلوچستان

2 دانشجوی دکتری برنامه‌ریزی محیط زیست دانشکدۀ محیط زیست دانشگاه تهران

3 استادیار گروه مهندسی طراحی محیط، دانشکدۀ محیط زیست، دانشگاه تهران

10.22111/gaij.2020.5329

چکیده

ایجاد فضاهای سبز پایدار در شهرها بدون انتخاب گیاهان مناسب و تاب‌‌آور نسبت‌به شرایط محیطی، امکان‌پذیر نیست. هدف این پژوهش ارائۀ روشی مدوّن برای کمک به متخصصان حوزۀ فضای سبز شهری درجهت انتخاب گونه‌‌های گیاهی تاب‌آور نسبت‌به شرایط محیطی خاص هر منطقه است. تحقیق حاضر تلاش بر کمّی‌کردن پارامترهای کیفی خصوصیات گونه‌‌های گیاهی به‌منظور ارزیابی مقایسه‌‌ای آن‌ها در ارتباط با شاخص‌‌های تاب‌آوری را دارد؛ بنابراین درابتدا شاخص‌‌ها و زیرمؤلفه‌‌های تاب‌‌آوری گیاهان (مانند سازگاری به شرایط خاک، آب، اقلیم، آلودگی‌های شهری و شرایط اکولوژیک) براساس مطالعات کتابخانه‌‌ای و اسنادی تعیین شد. پس از آن گونه‌‌های درختی و درختچه‌ای موجود (غالب) و پیشنهادی مناسب برای توسعۀ فضای سبز شهری زاهدان براساس مطالعات مختلف و نظرات متخصصان مشخص شد. در این تحقیق از مدل تحلیل سلسله‌مراتبی AHP برای به‌دست‌آوردن وزن هریک از شاخص‌‌ها و زیرمؤلفه‌‌های تاب‌آوری گیاهان و همچنین از مدل TOPSIS برای رتبه‌بندی تاب‌آوری گونه‌‌های گیاهی درختی و درختچه‌‌ای بومی و پیشنهادی در ارتباط با شاخص‌‌ها و مؤلفه‌‌های تاب‌آوری از دیدگاه 15 کارشناس در حوزۀ فضای سبز و باغبانی شهری زاهدان استفاده شد. یافته‌‌های تحقیق نشان می‌‌دهد که از دیدگاه کارشناسان، مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر تاب‌‌آوری گیاهان در فضاهای سبز شهری زاهدان به‌ترتیبِ اولویت، تحتِ‌تأثیر شاخص آب (365/0)، خاک (276/0)، اقلیم (179/0)، شرایط اکولوژیک (118/0) و آلودگی شهری (062/0) هستند. همچنین مقاومت گیاهان به کمبود آب با امتیاز 169/0، مقاومت گیاهان به شوری خاک با امتیاز 118/0، مقاومت گیاهان به شرایط تبخیر و تعرق با امتیاز 087/0، مقاومت گیاهان به عوامل نامساعد محیطی با امتیاز 070/0 و مقاومت به آلودگی آب با امتیاز 022/0 به‌ترتیبِ اولویت، به‌عنوان مهم‌ترین زیرمؤلفه‌‌های تاب‌‌آوری گیاهان در الگوی کِشت فضاهای سبز شهری زاهدان اهمیت می‌‌یابند. درنهایت رتبه‌‌بندی از میزان تاب‌‌آوری گونه‌‌های گیاهی بومی و پیشنهادی به‌منظور استفاده در فضای سبز شهری زاهدان صورت پذیرفت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

--

نویسندگان [English]

  • behrooz narooei 1
  • yaser moareb 2
  • dr.hassan darabi 3
چکیده [English]

--

کلیدواژه‌ها [English]

  • --
ابراهیم‌زاده، عیسی؛ سرایانی، اعظم؛ عرفانی، محمد. (1391). تحلیلی بر توزیع فضایی- مکانی کاربری فضای سبز و مکان‌یابی بهینۀ آن در منطقۀ یک شهر زاهدان، فصلنامۀ آمایش محیط، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر، دورۀ 5، شمارۀ 17، صص 131-151.

ابراهیم‌زاده، عیسی؛ عبادی جوکندان، اسماعیل. (1387). تحلیلی بر توزیع فضایی- مکانی کاربری فضای سبز در منطقۀ 3 شهری زاهدان، فصلنامۀ جغرافیا و توسعه، دانشگاه سیستان و بلوچستان، شمارۀ 11، صص 39-58.

بهمن‌پور، هومن؛ سلاجقه، بهرنگ. (1388). گونه‌های گیاهی سازگار با آب و هوای شهر تهران، ماهنامۀ شهرداری‌ها، وزارت کشور، سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور، سال نهم، شمارۀ 95، صص94-98.

تدین، محمد سعید. «ارائۀ شاخص‌‌های مهم در طراحی کاشت جنگل‌های شهری و تاب‌آوری زیست-بوم». دومین کنگرۀ بین‌المللی زمین، فضا و انرژی پاک، تهران (1395).

تقی‌زاده، کتایون؛ مینایی، عباس. (1391). نحوۀ انتخاب گیاهان در برنامه‌ریزی و معماری فضاهای سبز شهری در ایران (ارائۀ روشی با استفاده از منطق و نظریۀ مجموعه‌ها در ریاضیات(، فصلنامۀ پژوهش‌‌های جغرافیای انسانی ، دانشگاه تهران، دورۀ 44، شمارۀ 81، صص 127-140.

ثابتی، حبیب الله. (1387). جنگل‌ها، درختان و درختچه‌های ایران. یزد: انتشارات دانشگاه یزد.

حکمتی، جمشید. (1382). طراحی باغ و پارک. تهران: نشر فرهنگ جامع.

حسنی، نصرت‌الله؛ جعفر، مسعود سینکی. (1390). بررسی توانایی گونه‌های مختلف درختی در کاهش تنش مکانیکی باد در مناطق خشک. مجلۀ دانش زراعت، دانشگاه شاهد،سال چهارم، شمارۀ 6، صص 65-77.

خبرگزاری تسنیم، «فضای سبز زاهدان ۳۰ برابر افزایش پیدا می‌کند»، نشست خبری شهردار زاهدان (1398)، برگرفته از لینک:

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/02/29/2015016

سالنامۀ آماری استان سیستان و بلوچستان. (1395). سازمان برنامه و بودجه کشور، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان سیستان و بلوچستان، معاونت آمار و اطلاعات.

سلیمی سبحان، محمدرضا؛ منصوری، کامران؛ یغفوری، حسین. (1397)، ارزیابی گونه‌های گیاهی و اثربخشی آن در برنامه‌ریزی شهری (مطالعۀ موردی: خیابان‌های شهر زاهدان)، فصلنامۀ مهندسی جغرافیایی سرزمین، انجمن جغرافیایی ایران، دورۀ دوم، شمارۀ 3، صص 73-84.

روحانی، غزاله. (1388). راهنمای انتخاب و داشت درختان زینتی در فضای سبز، تهران: نشر آییژ.

علوی، ایرج؛ اکبری، افشین؛ پارسایی، محمود. (1389). انتخاب گونۀ گیاهی مناسب برای بازسازی معدن مس سرچشمه به روش AHP فازی، فصلنامۀ علمی- تخصصی مهندسی معدن بلور، انجمن علمی دانشجویی مهندسی معدن، دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دورۀ 15، شمارۀ 29، صص 1-8.

غلامیان، فاطمه؛ کشتکار، سردار؛ کازرونی، حسن؛ تازا، جواد. «معرفی تعدادی از گیاهان مقاوم به خشکی درجهت کاشت در فضای سبز شهری و پارک‌های استان بوشهر». دومین کنگرۀ ملی زیست‌شناسی و علوم طبیعی ایران، تهران (1394).

قاسمی، محسن؛ عابدی کوپایی، جهانگیر؛ حیدرپور، منوچهر؛ دیناری، محمد. (1396). تأثیر کربن فعال تولیدشده از مخروط‌های درخت کاج در کاهش پارامترهای شوری آب آبیاری، مجله تحقیقات آب و خاک ایران، دانشگاه تهران، دورۀ 48، شمارۀ 5، صص 1107-1097.

محمدی، مهدی؛ پرهیزگار، علی‌اکبر. (1388). تحلیل توزیع فضایی و مکان‌گزینی پارک‌های شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS (مطالعۀ موردی: منطقۀ 2 شهر زاهدان)، دو فصلنامۀ مدیریت شهری، سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور، دورۀ 7، شمارۀ 23، صص 17-27.

مظفریان، ولی‌الله. (1383). درختان و درختچه‌‌های ایران، تهران: نشر فرهنگ معاصر.نوری، امید«انتخاب گونه‌های گیاهی تاب‌آور در برابر تغییرات اقلیمی برای فضای سبز شهری (مطالعۀ موردی: شهر تهران)». پانزدهمین همایش ملی ارزیابی اثرات محیط زیستی ایران، تهران (1396).

https://www.civilica.com/Paper-IRANEIA15-IRANEIA15_006.html

یارایی، رامتین. (1374). گیاهان پهن برگ مقاوم به شرایط نامساعد، تهران: نشر سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران. حوزۀ معاونت خدمات شهری.

 

Alavi, I., Alinejad Rokny, H. (2011). Comparison of Fuzzy AHP and Fuzzy TOPSIS Methods for Plant Species Selection (Case study: Reclamation Plan of Sungun Copper Mine; Iran). Australian Journal of Basic and Applied Sciences, Vol. 5, No 12, p 1104-1113.

Alberti, M., Marzluff, J. M. (2004). Ecological resilience in urban ecosystems: Linking urban patterns to human and ecological functions. Urban Ecosystems, Vol. 7, No 3, p 241–265.

Almas, D.A., Conway, T.M. (2016). The role of native species in urban forest planning and practice: A case study of Carolinian Canada. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 17, No1, p 54–62.

Asgarzadeh, M., Vahdati, K., Lotfi, M., Arab, M., Babaei, A., Naderi, F., Pir Soufi, M., Rouhani, GH. (2014). Plant selection method for urban landscapes of semi-arid cities (a case study of Tehran). Urban Forestry & Urban Greening, Volume 13, Issue 3, p 450-458.

Asgharpour, M.J. (2006). Multiple Criteria Decision Making.5th Edition. University Tehran Press, Pp 399 (In Persian).

Bassuk, N., Curtis, D F., Marranca, B. Z., Neal, B. (2009). Recommended urban trees: site assessment and tree selection for stress tolerance. Urban horticulture institute department of horticulture Cornell University Ithaca, New York.

Berg, M.P., Ellers J. (2010). Trait plasticity in species interactions: a driving force of community dynamics. Evolutionary Ecology, Volume 24, Issue 3, p 617–629 .

Brand, F.S., Jax, k. (2007). Focusing the meaning of Resilience: Resilience as a Descriptive Concept and a Boundary Object. Ecology and Society, Vol. 12, No. 1, p 1-16.

Chapin, F. S., Kofinas, G. P., Folke, C., Chapin, M. C. (2009). Principles of ecosystem stewardship: resilience-based natural resource management in a changing world. Springer Science & Business Media, LLC.

Elmqvist, T., Folke, C., Nystrom, M., Peterson, G., Bengtsson, J., Walker, B., Norberg, J. (2003). Response diversity, ecosystem change, and resilience. Frontiers in Ecology and the Environment, Volume1, Issue9, p 488-494 .

Farrell, C., Mitchell, R. E., Szota, C., Rayner, J.P., Williams, N.S.G. (2012). Green roofs for hot and dry climates: Interacting effects of plant water use, succulence and substrate. Ecological Engineering, Vol 49, p 270-276.

Folke, C. (2006). Resilience: The emergence of a perspective for social–ecological systems analyses. Global Environmental Change, Vol 16, Issue 3, P 253-267.

Folke, C., Carpenter, S. R., Walker, B., Scheffer, M., Chapin, T., Rockstrom, J. (2010). Resilience thinking: integratng resilience, adaptability and transformability. Ecology and Society, Vol. 15, No. 4, p 1-9.

Garcia, M.J.G., Medina, A.S., Corzo, E.A., Garcia, C.G. (2016). An index to identify suitable species in urban green areas. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 16, P 43-49.

Helfand, G E., Park, J.S., Nassauer J.I., Kosek S. (2006). The economics of native plants in residential Landscape designs. Landscape and Urban Planning, Vol 78, Issue 3, P 229-240.

Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, Vol. 4, p 1-23.

Hunter, M. (2011). Using Ecological Theory to Guide Urban Planting Design An adaptation strategy for climate change. Landscape Journal, Vol 30, No 2, p 173-193.

Hwang, C. L., Yoon, K. (1981). Multiple Attribute Decision Making, Methods and Application: A State – of –The Art Survey, Berlin, Springer- Verlag.

Jiménez, E. I. T., Castrejón, A. F., Sánchez, M.G. (2014). Criteria for selection of plant species for its deployment in thermally efficient architectural green roofs in the Metropolitan Area of Mexico City: methodological guidelines. Energy Procedia, Vol 57, P 1798-1807.

Kazemi, F., Abolhassani, L., Rahmati, E. A., Sayyad-Amin, P. (2018). Strategic planning for cultivation of fruit trees and shrubs in urban landscapes using the SWOT method: A case study for the city of Mashhad, Iran. Land Use Policy, Vol. 70, P 1-9.

Krohling, R. A., Campanharo, V. C. (2011). Fuzzy TOPSIS for group decision making: A case study for accidents with oil spill in the sea. Expert Systems with Applications, Vol 38, Issue 4, P 4190-4197.

Lepetu, J. P. (2012). The use of analytic hierarchy process (AHP) for stakeholder preference analysis: A case study from Kasane Forest Reserve Botswana. Journal of Soil Science and Environmental Management Vol, 3, No 10, p 237-251.

Leuzinger, S., Vogt, R., Körner, C. (2010(. Tree surface temperature in an urban environment. Agricultural and Forest Meteorology; Vol 150, p 56–62.

Malczewski, J. (1999). GIS and Multicriteria Decision Analysis. John Wiley & Sons, New York. p 340.

Markesteijn, L., Poorter, L. (2009). Seedling root morphology and biomass allocation of 62 tropical tree species in relation to drought- and shade-tolerance. Journal of Ecology, Vol 97, Issue2, P 311-325.

Manzano, J.M.M., Rodríguez, S.F., Colín, A.M., Palacios, I.S., Molina, R.T., Garijo, A.G. (2017). Allergenic pollen of ornamental plane trees in a Mediterranean environment and urban planning as a prevention tool. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 27, P 352-362.

Mattson, W.J., Haack, R.A. (1987). The Role of Drought in Outbreaks of Plant-eating Insects. BioScience, Vol 37, No 2, pp 110-118.

Neil A, W., Hughes, T. P., Folke, C., Carpenter, S. R., Rockström, J. (2005). Social-Ecological Resilience to Coastal Disasters. Science , Vol. 309, Issue 5737, pp. 1036-1039.

Nicotra, A. B., Atkin, O. K., Bonser, S. P., Davidson, A. M., Finnegan, E. J., Mathesius, U., Poot, P., Purugganan, M. D., Richards, C. L., Valladares, F., Van Kleunen, M. (2010). Plant phenotypic plasticity in a changing climate. Trends Plant, Vol 15, No 12, p 684-692.

Niinemets, U., Valladares, F. (2006). Tolerance to shade, drought, and waterlogging of temperate northern hemisphere trees and shrubs. Ecological Monographs, Vol 76, issue 4, pp 521–547.

Nilsson, H., Nordström, E. M., Öhman, K. (2016). Decision Support for Participatory Forest Planning Using AHP and TOPSIS. Forests, Vol 7, No 5. p 1-17.

Peterson, G., Allen, C., Holling, C. S. (1998). Ecological resilience, biodiversity, and scale. Ecosystems, Vol 1, pp. 6-18.

Peterson, D. L., Silsbee, D. G., Schmoldt, D. L. (1994). A case study of resources management planning with multiple objectives and projects. Environmental Management, Vol 18, No. 5, pp. 729-742.

Percival, G. C., Keary, I. P., AL-Habsi, S. (2006). An assessment of the drought tolerance of Fraxinus genotypes for urban landscape plantings. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 5, Issue 1, P 17-27.

Rabbani KheirKhah, S. M., Kazemi, F. (2015). Investigating strategies for optimum water usage in green spaces covered with lawn. Desert, Vol 20, No 2, P 217-230.

Razzaghmanesh, M., Beecham, S., Kazemi, F. (2014). The growth and survival of plants in urban green roofs in a dry climate. Science of the Total Environment, Vol 476–477, P 288-297.

Roloff, A. Korn, S. Gillner, S. (2009), The climate-species-matrix to select tree species for urban habitats considering climate change. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 8, Issue 4, P 295-308.

Rupp, L.A. Libbey, D. (1996), Selection and Culture of Landscape Plants in Utah. A guide for castleland RC&D Carbon, Emergy, Grand, and San Juan counties, Utah State University Extension. P 1-15.

Sæbø, A. Benedikz, T. Randrup, T B. (2003), Selection of trees for urban forestry in the Nordic countries. Urban Forestry and Urban Greening, Vol 2, Issue 2, P 101-114.

Sæbø, A. Borzan, Z. Ducatillion, C. Hatzistathis, A. Lagerström, T. Supuka, J. GarcisValdecantos, J L. Rego, F. Slycken, J V. (2005), The selection of plant materials for street trees, park trees and urban woodlands. Urban Forests and Trees, p 257-280.

Schmoldt, D. Kangas, J. Mendoza, G.A. Pesonen, M. (2001), The Analytic Hierarchy Process in Natural Resource and Environmental Decision Making. Managing Forest Ecosystems, Vol 3.

Sjöman, H. Nielsen, A.B. (2010), Selecting trees for urban paved sites in Scandinavia – a review of information on stress tolerance and its relation to the requirements of tree planners. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 9, No 4, 281–293.

Surrency, D. Owsley, Ch. Kirkland, M. Vanzant L. Potter, a., (2001, Native Plant Materials for Urban Landscapes. USDA-NRCS Plant Materials Program. Athens, Georgia.

Tomlinson, I. Potter, C. Bayliss, H. (2015), Managing tree pests and diseases in urban settings: The case of Oak Processionary Moth in London, 2006–2012. Urban Forestry & Urban Greening, Vol 14, No 2, p 286-292.

Ware, G.H., 1994. Ecological bases for selecting urban trees. Journal of Arboriculture, Vol 20, No 3, p 98–103.

Wei, H. Huang, Z. (2015), From Experience-Oriented to Quantity-Based: A Method for Landscape Plant Selection and Configuration in Urban Built-Up Areas. Journal of Sustainable Forestry, Vol 34, p 698–719.

Yang, J., Chang, Y., Yan, P. (2015). Ranking the suitability of common urban tree species for controlling PM2.5 pollutions. Atmospheric Pollution Research, Vol 6, No 2, p 267–277.