شناسایی مزیت‌ها و توان‌های اقتصادی نواحی روستایی با رویکرد شکل‌گیری فضای یکپارچۀ عملکردی (مورد شناسی: روستاهای شهرستان سروآباد- استان کردستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22111/gaij.2021.6596

چکیده

در کشورهای درحال‌توسعه ازجمله ایران، نیاز است که با شناسایی مزیت‌‌های نسبی نقاط سکونتی یک مجموعه، سعی شود که این نقاط در یک فضای عملکردی بر مبنای مزیت‌‌های‌‌شان با یکدیگر رقابت کرده و فرصت‌‌های برابر پیشرفت را برای آن‌ها فرآهم آورد. در این راستا نیز، در پژوهش حاضر ابتدا میزان پایداری اقتصادی روستاهای منطقۀ مورد مطالعه مورد سنجش قرار گرفت؛ در ادامه توانمندی‌های فعلی و مزیت‌های نسبی نواحی روستایی درجهت شکل‌گیری فضای همگن عملکردی در 7 محور شناسایی شدند جامعۀ آماری این پژوهش شامل روستاهای شهرستان سروآباد از استان کردستان به تعداد 72 روستا است. برای سنجش وضعیت پایداری روستاها از 17 متغیر اقتصادی استفاده شده است. پژوهش حاضر از لحاظ هدف، کاربردی، از حیث روش انجام؛ توصیفی-تحلیلی بوده که درجهت گردآوری داده‌‌ها از روش اسنادی و پیمایشی بهره‎ گرفته ‌‌است. داده‌‌های حاصل ازطریق اطلاعات سرشماری 1395 نواحی روستایی شهرستان سروآباد، قضاوت شفاهی گروه دلفی و بازدیدهای میدانی حاصل آمد و تجزیه‌وتحلیل آن‌ها با بهره‌‌گیری از تکنیک تاپسیس، ابزارهای آمار فضایی (شاخص خود همبستگی موران، لکه‌‌های داغ)، مقایسۀ دودویی، انجام گرفت. نتایج تحقیقی حاکی از آن است که میزان پایداری اقتصادی روستاهای منطقه در حد نیمه‌مناسب و از لحاظ توزیع فضایی نرمال و تصادفی است. از لحاظ تقسیم‌بندی روستاها در سه سطح پایدار، نیمه‌پایدار و ناپایدار قرار گرفتند. 11 روستا از 72 یعنی کمتر از 16 درصد کل روستاهای شهرستان در طبقۀ پایدار، 25 روستا قریب به 35 درصد روستاهای منطقه، در طبقۀ نیمه‌پایدار توزیع یافته و 50 درصد (36 روستا) نیز در طبقۀ ناپایدار جای گرفته‌اند. همچنین توانمندی‌‌های فعلی و مزیت‌‌های نسبی نواحی روستایی در هفت محور، دارای مزیت‌‌های توسعۀ تجارت مرزی، تولید بادام درختی و گردشگری روستایی بر مبنای گردشگری غذایی؛ توسعۀ گردشگری روستایی بر مبنای طبیعت‎گردی، گردشگری فرهنگی و گردشگری سلامت (طبیعت درمانی، بهره‌‌گیری از گیاهان دارویی و...)؛ توسعۀ شیلات و تولید صنایع دستی؛ توسعۀ باغات و تولید توت‌فرنگی و فرآوری محصولات مرتبط با آن‌ها؛ دامداری و بهره‎گیری از توان‎های آب‎های معدنی و گیاهان دارویی؛ زراعت با تأکید بر کشت صیفی‎جات و کشت محصولات دیمی و آبی (گندم و جو)، تولید عسل و مزیت خدماتی-ارتباطی، شناسایی شدند تا با درنظرگرفتن منطقه به‌عنوان یک فضای عملکردی، فرصت‌‌های برابر توسعه به تمامی روستاها در یک نظم فضایی مطلوب، درجهت بهره‌‌مندی عادلانه از ثمرات توسعه داده شود. درنهایت نیز، راهکارهایی در راستای بهره‌‌مندی از مزیت‌‌های شناسایی‌شده درجهت حرکت در مسیر توسعۀ پایدار روستاها و شهرستان، ارائه شده ‌‌است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying the Advantages and Economic Potential of Rural Areas with the Approach of Forming an Integrated Functional Space (Case Study: Villages of Sarvabad County- Kordistan Province)

نویسنده [English]

  • Sadi Mohamadi
چکیده [English]

In developing countries, including Iran, it is necessary to identify the comparative advantages of a residential area of ​​a complex, try to compete with each other in a functional environment based on their advantages and equal opportunities for progress. Provided for them, In this regard, in the present study, the economic stability of the villages in the study area was first assessed. The current capabilities and comparative advantages of rural areas to form a homogeneous functional space in 7 areas were identified. The statistical population of this study includes villages of Sarvabad county. Sarvabad is one of the 72 villages in Kurdistan province. 17 economic variables have been used to assess the stability of the villages. The present research is applied in terms of purpose, method; It is a descriptive-analytical that has used documentary and survey methods to collect data. The data were obtained through the 2016 census data of rural areas of Sarvabad county, oral judgment of Delphi group and field visits and their analysis using TOPSIS technique, spatial statistics tools (Moran correlation index, hot spots). , A binary comparison was performed. The results show that the economic stability of the villages in the region is almost appropriate and in terms of spatial distribution is normal and random. In terms of dividing the villages into three levels of stable, semi-stable and unstable, 11 villages out of 72 are less than 16% of the total villages of the county are in the stable class, 25 villages, approximately 35% of the villages in the region are distributed as the highest percentage in the semi-sustainable class and 50% (36 villages) are located in the unstable class. Also, the current capabilities and comparative advantages of rural areas in seven axes, with the advantages of cross-border trade development, almond production and rural tourism based on food tourism; Development of rural tourism based on nature tourism, cultural tourism and health tourism (nature therapy, use of medicinal plants, etc.); Fisheries development and handicraft production; Development of orchards and production of strawberries and processing of related products; Livestock and utilization of the potential of mineral waters and medicinal plants; Agriculture with emphasis on summer crops and cultivation of rainfed and irrigated crops (wheat and barley), honey production and service-communication advantage, were identified so that considering the region as a functional space, equal development opportunities to all villages in Develop a desirable spatial order for the equitable enjoyment of fruits. Finally, solutions are provided to benefit from the identified advantages to move towards sustainable development of villages and cities.  

کلیدواژه‌ها [English]

  • Economic Sustainability
  • Comparative advantage
  • Homogeneous Functional Space
  • Rural Areas
  • Sarvabad County
احمدیان، مهدی. (1390). تحلیل فضایی و سنجش توسعه‌یافتگی دهستان‌های شهرستان میاندوآب با استفاده از مدل تاپسیس فازی، مجلۀ علمی تخصصی برنامه‎ریزی فضایی، دانشگاه اصفهان، دورۀ اول، شمارۀ 3، صص 131-154.https://sppl.ui.ac.ir/article_15909.html
اسفندیاری، محمد اسمعیل؛ جلودار رئیسی، حامد. (1391). طراحی فرایند انسجام فضایی در برنامه‌ریزی منطقه‌ای، فصلنامۀ مطالعات محیطی هفت حصار، دانشگاه آزاد اسلامی همدان سال اول، شمارۀ 1، صص 12-5.https://hafthesar.iauh.ac.ir/article-1-26-fa.html
اخوان فرشچی، بابک. (1391). شناسایی مزیت رقابتی استان‌های مختلف کشور در بخشهای عمده اقتصادی براساس مدل انتقال سهم و مبتنی بر داده ها (1385-1375)، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و. تحقیقات تهرانhttps://management.srbiau.ac.ir/fa
امینی، محمد. (1393). توسعۀ اقتصادی چیست و شاخص‌های توسعه کدامند؟ گرفته‌شده در آذر 1395 از:http://asrebank.ir/news/12970
بدری، سید علی، رکن الدین افتخاری عبدالرضا(1382) ارزیابی پایداری: مفهوم و روش، تحقیقات جغرافیایی، دانشگاه  فردوسی مشهد، دوره 18، شماره 2(پیاپی 69)، صص 34-9.file:///C:/Users/mo/AppData/Local/Temp/55313826904-1.pdf
پاپلی یزدی، محمد حسین؛ ابراهیمی، محمد. (1387). نظریه‌‌های توسعۀ روستایی، انتشارات سمت، تهران.https://samta.samt.ac.ir/content/9189/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87
پورطاهری، مهدی؛ رکن‌‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ بدری، علی. (1390). راهبردها و سیاست‌‌های توسعۀ سکونتگاه‌‌های روستایی (با تأکید بر تجربیات جهان و ایران)، تهران: انتشارات بنیاد مسکن.https://www.gisoom.com/book/11031258/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-
پیران، حسین و اسکویی، نسیم. (1394). بررسی مزیت نسبی، رقابتی محصولات عمده کشاورزی در استان البرز، مجله اقتصادی،وزارت امور اقتصادی و دارائی، دوره 15، شماره های 3 و 4،صص: 62-41.http://ensani.ir/file/download/article/20151018155839-9662-279.pdf
جواهری، بختیار؛ فقه مجیدی، علی؛ محمدی، سمیرا. (1396). بررسی مزیت‌های نسبی صنایع استان کردستان با استفاده از روش تعیین و تفکیک پایۀ اقتصادی (مبتنی بر اشتغال و ارزش افزوده) و شاخص مزیت نسبی آشکارشده، همایش برنامه‌‌ریزی اقتصادی، توسعۀ پایدار و متوازن منطقه‌‌ای، رویکردها و کاربردها، دانشگاه کردستان.https://conf.uok.ac.ir/_JiroConference/Files/Conference/23/Common/Papers/A39-1.pdf
حسین‌‌زاده دلیر، کریم. (1388). برنامه‌‌ریزی ناحیه‌‌ای، تهران: انتشارات سمت.https://www.gisoom.com/book/1429841/
رضوانی، محمدرضا. (1388). مقدمه‌‌ای بر برنامه‌‌ریزی توسعۀ روستایی در ایران، انتشارات قومس، تهران.https://www.gisoom.com/book/1650581/
رضوانی، محمدرضا؛ صحنه، بهمن. (1385). سنجش سطح توسعه‌یافتگی نواحی روستایی با استفاده از منطق فازی، مطالعۀ موردی: دهستان‌های شهرستان آق‌قلا بندر ترکمن، فصلنامۀ توسعه و روستا، جهاد کشاورزی، دورۀ هشتم، شمارۀ 39، صص31-2.https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=37736
زاهدی، شمس‌السادات؛ نجفی، غلامعلی. (1385). بسط مفهومی توسعۀ پایدار، فصلنامۀ مدرس، دانشگاه تربیت مدرس تهران، دورۀ دهم، شمارۀ 4، صص 76-43.https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=68448
زراعتکار، هادی؛ موسوی جهرمی، یگانه؛ علی‌پور، محمدصادق. (1397). برنامه‌ریزی توسعۀ منطقه‌ای مبتنی بر تحلیل مزیت رقابتی استان‌های کشور با به‌کارگیری مدل انتقال سهم، نشریۀ علمی-پژوهشی برنامه‌ریزی توسعۀ کالبدی، دانشگاه پیام نور، سال سوم، شمارۀ 4، صص 145-127.http://psp.journals.pnu.ac.ir/article_5658_ba839cd3bf0f935ac3496d7a66e8f90d.pdf
زیاری، کرامت‌االله؛ سرخ کمال، کبری؛ زنجیرچی، محمود؛ کرمی، محمد. (1390). نگرش تحلیلی بر نظریۀ قطب رشد در توسعۀ منطقه‎ای (مطالعۀ موردی: استان خراسان رضوی)، فصلنامۀ آمایش محیط، دانشگاه آزاد ملایر، دورۀ پنجم، شمارۀ 17، صص 18-1.https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?ID=179699
سایت اطلاع‌رسانی فرمانداری شهرستان سروآباد. (1400). https://sarvabad.ostan-kd.ir
سبحانی، حسن؛ درویشی، باقر. (1384). بررسی مزیت‌های نسبی و تحلیل ساختاری اشتغال در استان ایلام، مجلۀ تحقیقات اقتصادی،­دانشگاه تهران، دورۀ­چهلم،­شمارۀ 3،­صص 187-159.https://jte.ut.ac.ir/article_13454_40ae889e3153bb3f24f2d37efbdc3370.pdf
مرکز آمار ایران، (1395)سرشماری عمومی نفوس و مسکن، شهرستان سروآباد.https://www.amar.org.ir/
سعیدی، عباس؛ حسینی حاصل، صدیقه. (1388). شالودۀ مکان‌یابی و استقرار روستاهای جدید، تهران: نشر بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.https://www.adinehbook.com/gp/product/6005099201/ref=sr_1_1000_title_1
سلطانیان، شریف؛ مفاخری باشماق، جمیل. (1392). تحلیلی بر مزیت های اقتصادی استان کردستان: زمینه ای برای توسعه اقتصاد مرزی، فصلنامه دانش انتظامی استان کردستان، فرماندهی انتظامی استان کردستان سال چهارم، شماره چهاردهم، صص 21-1.http://kurdestan.jrl.police.ir/article_16704.html
شکوهی، محمد اجزا؛ نادری مایوان، رمضانعلی. (1391). نقش مزیت نسبی واحدهای تولید کشاورزی در توسعۀ منطقه‌ای استان خراسان شمالی، فصلنامۀ علمی-پژوهشی نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، دانشگاه آزاد واحد گرمسار، سال پنجم، شمارۀ 1، صص 65-41.http://geography.journals.iau-garmsar.ac.ir/article_667426.html
صدرموسوی، میرستار؛ طالب‌زاده، میرحیدر. (1392). تعیین و تحلیل سطوح توسعه‌یافتگی نواحی روستایی شهرستان چالدران، نشریۀ علمی-پژوهشی جغرافیا و برنامه‌‌ریزی، دانشگاه تبریز، دورۀ هفدهم، شمارۀ 44، صص 235-215.https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/article_25.html
عسگری، علی. (1390). تحلیل‌های آمار فضایی با Arc GIS، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری، تهران.https://www.gisoom.com/book/1792805/
عنابستانی، علی‌اکبر؛ جوانشیری، مهدی. (1394). تحلیل فضایی مزیت نسبی گروه‌های عمده شغلی جمعیت روستایی ایران، 1394، فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، دانشگاه خوارزمی تهران، دورۀ چهارم، شمارۀ 4، صص 50-23.https://serd.khu.ac.ir/article-1-2579-fa.html
عنبری، موسی؛ ملاکی، احمد. (1389).  بررسی آثار اجتماعی قطب‌های رشد صنعتی بر توسعۀ پایدار محلی (مطالعۀ موردی: قطب رشد صنعتی عسلویه)، فصلنامۀ توسعۀ محلی_ روستایی- شهری)، دانشگاه تهران، دورۀ سوم، شمارۀ 2، صص 106-88.https://jrd.ut.ac.ir/article_24461_852f40180f8f3d7d91959349548f4937.pdf
قدیری معصوم، مجتبی؛ ضیانوشین، مهدی؛ خراسانی، محمدامین. (1389). پایداری اقتصادی و رابطه آن با ویژگیهای مکانی – فضایی مطالعه موردی: روستاهای دهستان کوهین شهرستان کبودرآهنگ فصلنامۀ روستا و توسعه، جهاد کشاورزی، سال سیزدهم، شمارۀ 2، صص 29-1.https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=114675
کریمی، فرزاد؛ احمدوند، مصطفی؛ توکلی‌‌تبار، زهرا؛ میرزایی، شهاب. (1392). کاربرد ترکیب الگوریتم خوشه‌‌بندی و الگوریتم رقابت استعماری (ICA) در سطح‌‌بندی توسعه‌‌یافتگی مناطق روستایی (مطالعۀ موردی: بخش مرکزی شهرستان بویراحمد)، مجلۀ پژوهش و برنامه‎ریزی روستایی، دانشگاه فردوسی­مشهد، دورۀ دوم، شمارۀ 4، صص 334-311.https://jrrp.um.ac.ir/article_24601_f73b5672283197f23299727b27862b86.pdf
کمیتۀ برنامه‌ریزی صنایع تبدیلی و تکمیلی و توسعة روستایی. (1382). گزارش محوری توسعۀ روستایی تدوین برنامة چهارم، تهران: وزارت جهاد کشاورزی، معاونت صنایع تبدیلی و تکمیلی و توسعۀ روستایی.
مجتبی‌زاده خانقاهی، حسن؛ رئیسی، حامد؛ خزاعی، نسا و رسولی، حسن. (1396). سنجش توان پذیرش فعالیت‌های اقتصادی در پهنۀ سرزمین با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) نمونۀ مطالعه: فعالیت‌های بخش کشاورزی شهرستان‌های استان مازندران، جغرافیا (فصلنامۀ علمی-پژوهشی و بین‌المللی)، انجمن جغرافیای ایران، سال پانزدهم، شمارۀ 54، صص 303-293.https://www.noormags.ir/view/fa/creator/561895/
نظم‌فر، حسین؛ علی بخشی، آمنه. (1393). سنجش نابرابری فضایی توسعه‌یافتگی ناحیه‌ای(مطالعۀ موردی: استان خوزستان)، نشریۀ برنامه‌ریزی فضایی، دانشگاه اصفهان، دورۀ چهارم، شمارۀ 3، صص 114-99.https://sppl.ui.ac.ir/article_16003_461d3fa29f777b2e6b4d3e9d79e864c7.pdf
Adamo, Susana,2003, social sustainability and social resilience rural communities in dry land: the case of jackal (ARGENTINA) in the 19th and 20th centuries, Prepared for delivery at the 2003 Meeting of the Latin American Studies Association, Dallas, Texas, March 27-29.https://www.semanticscholar.org/paper/SOCIAL-SUSTAINABILITY-AND-SOCIAL-RESILIENCE-OF-
Amini. Mohammad. (2014). What is economic development and what are the indicators of development? Retrieved December 2016 .http://asrebank.ir/news/12970.
Athukorala, Prema-chandra and Narayanan, Suresh,2018, Economic corridors and regional development: The Malaysian experience, World Development, Volume 106, no.44, pp 1-14.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305750X18300196
Berdeguéa. J., I, Soloaga(2018) Small and medium cities and development of Mexican rural areas, vol. 107, issue C,PP: 277-288.https://econpapers.repec.org/article/eeewdevel/v_3a107_3ay_3a2018_3ai_3ac_3ap_3a277-288.htm
Bossel,H.,2001.Indicators for Sustainable Development: Theory, Method, Applications, A Report to the Balaton Group, international institute for sustainable development(IISD).https://www.iisd.org/system/files/publications/balatonreport.pdf
Christofakis, Manolis and Papadaskalopoulos, Athanasios.2011, The growth poles strategy in regional planning: the recent experience of greece, Theoretical and Empirical Researches in Urban Management, Vol. 6,No.2,pp:6-20.file:///C:/Users/M/Downloads/The_growth_poles_strategy_in_regional_planning_The.pdf
Goschin, Z. (2014). Regional growth in Romania after its accession to EU: a shiftshare analysis approach. Procedia Economics and Finance, Vol. 15,169-175.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2212567114004717
Heinberg, Richard,2010, What Is Sustainability?, Post Carbon Institute.https://cdn.auckland.ac.nz/assets/arts/documents/What%20is%20Sustainability.pdf
Jahani, mohammad mahdi and ahmadian mohammad ali and Homaee far, Ali.,2015, analyzing small town centralization effects on spatial organization of rural settlement (case study: zoshk, noqondar, virani village), International Journal of Engineering Science Invention, Vol.4 ,No. 2 , PP:34-43.https://www.iosrjournals.org/iosr-jagg/papers/vol3-issue1/Version-1/E03113139.pdf
Joshi, Madhavi and Shailaja, Ravindranath,. Gopal Kumar, J., and Keren  N,.2007,Sustainable Development: An Introduction, Internship Series, (CEE) (SDC) (SAYEN), Volume-I.https://nanopdf.com/download/development-5b2e4f03b2974_pdf
Kuhlman, Tom., Farrington,J.,2010, What is Sustainability?, journal of Sustainability, No.2,Vol.11 ,pp:3436-3448.https://www.mdpi.com/2071-1050/2/11/3436/htm
Khusaini, M. (2015(.A shift-share analysis on regional competitiveness-a case of Banyuwangi districtTEast java Indonesia. Procedia-Social and Behavioral Sciencess, Vol. 211, 738-744.https://cyberleninka.org/article/n/575380
Morelli, John,2011,Environmental Sustainability: A Definition for Environmental Professionals, Journal of Environmental Sustainability: Vol. 1, No.1 ,pp 1-9.https://pdfs.semanticscholar.org/d6bb/dad853a1ce8762f9ba569a7f279d5062408c.pdf?_ga=2.26967097.561
Oryzanti, Parwa, Rustiadi, Ernan, Taufiqu Rochman,2018, Policy Priorities for the Economic Development in Agropolitan Area of Karacak Based on Mangosteen Agroindustry, American Journal of Applied Sciences,Vol.15,No.11,pp:489-496.https://thescipub.com/abstract/ajassp.2018.489.496
Petronela, A,2012,Concepts of Economic Growth and Development. Challenges of Crisis and of Knowledge, Economy Transdisciplinarity Cognition. Vol. 1, No.15, pp: 6-71.https://www.ugb.ro/etc/etc2012no1/09fa.pdf
Sukko ,Kim,2008,Spatial Inequality and Economic Development: Theories, facts, and policies. Working Paper (No.6), Commission on Growth and Development, Washington, DC: The International Bank for Reconstruction and Development.https://www.semanticscholar.org/paper/Spatial-Inequality-and-Economic-Development%3A-Facts%2C
Svetikas, Kostas Žymantas,2014, Strategic planning for regional development: an introductory textbook, MYKOLAS ROMERIS UNIVERSITY.https://repository.mruni.eu/bitstream/handle/007/16947/9789955196211.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Uthesa ,Sandra , Li, Fen, Kelly,Edel,2017,Does EU rural expenditure correspond to regional development needs? Land Use Policy ,Vol. 60, No.33, pp267-280.https://researchrepository.ucd.ie/bitstream/10197/11118/2/Does%20