سنجش یکپارچه آسیب‌پذیری و تصمیم‌گیری برای تاب‌آوری مؤثر در برابر سوانح طبیعی «زلزله» (نمونۀ موردی: کلان‌شهر تبریز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده

یکی از مهمترین مخاطراتی که همواره شهرها را تهدید می‌نماید، خطر وقوع زلزله است. این مخاطره با قدرت بالای تخریب ساختمان‌ها و زیرساخت‌های شهری، خسارات بسیاری را در ابعاد مالی و جانی به شهرها متحمل می‌کند. از این‌رو، به‌منظور افزایش ظرفیت مقابله با خطرات زلزله، افزایش تاب­آوری شهری اخیراً به یک اولویت اساسی برای اکثر دولت‌ها تبدیل شده است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف سنجش یکپارچه‌ آسیب­پذیری مناطق ده­گانه‌ کلان‌شهر تبریز بر اساس ویژگی­های تاب­آوری و شاخص‌های فیزیکی مرتبط و تصمیم­گیری برای تاب­آوری مؤثر در برابر زلزله نگارش شده است. در این راستا، روش پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت تحلیلی-اکتشافی می‌باشد. به‌منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز از تکنیک‌های AHP در نرم‌فزار Expert Choice، PROMETHEE  و تحلیل GAIA و GAIA Web و نظرات 25 نفر از خبرگان استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که مناطق 9، 6 و 2 به ترتیب با امتیاز 445/0، 374/0 و 293/0 از تاب­آوری زیاد، مناطق 5 و 7 به ترتیب با کسب امتیاز 196/0 و 142/0 از تاب‌آوری متوسط، مناطق 4، 8 و 3 به ترتیب با امتیاز 090/0-، 130/0- و 236/0- از تاب­آوری کم و مناطق 10 و 1 با کسب امتیاز 468/0- و 526/0- از تاب‌آوری خیلی‌کم در برابر زلزله برخوردار می‌باشند. همچنین حدود 11 درصد از بافت کلان‌شهر تبریز در پهنه‌ آسیب‌پذیری خیلی‌زیاد و حدود 5/13 درصد در پهنه آسیب‌پذیری زیاد قرار دارند. بنابراین سیاست‌گذاری مناسب در راستای مدیریت بحران زلزله به‌ویژه در استحکام‌سازی ساختمان‌ها و برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهر ضرورتی اجتناب‌ناپذیر می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Vulnerability Integrated Assessment and Making Decisions for Effective Resilience Against Natural Disasters "Earthquake" (Case Study: Tabriz Metropolis)

نویسندگان [English]

  • Khadijeh Moosavi 1
  • Reza Valizadeh 2
  • Hassan Ahmadzadeh 2
1 Phd. Student, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده [English]

One of the most important dangers that always threaten cities is the risk of an earthquake. This danger, with its high power of destruction of buildings and urban infrastructures, causes a lot of damage to cities in terms of financial and human lives. Therefore, in order to increase the capacity to deal with earthquake risks, increasing urban resilience has recently become a basic priority for most governments. Based on this, the current research was written with the aim of vulnerability integrated assessment of ten areas of Tabriz metropolis based on resilience characteristics and related physical indicators and making decisions for effective resilience against earthquakes. In this regard, the research method is applied in terms of purpose and analytical-exploratory in terms of nature. In order to analyze information, have been used AHP techniques in Expert Choice software, PROMETHEE and GAIA and GAIA Web analysis and the opinions of 25 experts. The results of the research show that areas 9, 6 and 2 have high resilience against earthquakes with scores of 0.445, 0.374 and 0.293 respectively, areas 5 and 7 have medium resilience with scores of 0.196 and 0.142 respectively, areas 4, 8 and 3 have low resilience with scores of -0.090, -0.130 and -0.236 respectively and areas 10 and 1 have very low resilience with scores of -0.468 and -0.526 respectively. Also, about 11% of the texture of Tabriz metropolis is in the zone of very high vulnerability and about 13.5% is in the zone of high vulnerability. Therefore, the research results have been able to determine the priority of measures to increase resilience for different levels by identifying vulnerable zones and regions. Therefore, appropriate policy making in the direction of earthquake crisis management is an inevitable necessity, especially in strengthening buildings and city land use planning.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Vulnerability
  • Resilience
  • Earthquake
  • Tabriz metropolis
پاشازاده، اصغر (1398). سنجش تاب‌آوری شهر اردبیل در برابر مخاطرات محیطی و ارائه الگوی شهر تاب‌آور با رویکرد آینده‌پژوهی. رساله دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، استاد راهنما: محمدحسن یزدانی.https://repository.uma.ac.ir/
رضایی، محمدرضا (1389). تبیین تاب­آوری اجتماعات شهری به‌منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی (زلزله)؛ مطالعه موردی: کلانشهر تهران. رساله دکتری­جغرافیا و برنامه‌ریزی­شهری،­دانشکده علوم­انسانی،­دانشگاه تربیت­مدرس،­اساتید­راهنما: مجتبی­رفعیان­و­علی عسگری.https://elmnet.ir/article/10543191-78451/
زارع، مهدی (1380). خطر زمین‌لرزه و ساخت‌وساز در حریم گسل شمال تبریز و حریم گسلش گسل‌های زمین‌لرزه‌ای ایران. پژوهشنامه زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، شماره 2 و 3، صص 46-57.https://www.sid.ir/paper/443764/fa
سروشان، غلامرضا، هندیانی، عبداله، زیویار پرده‌ای، پروانه، توکلان، علی (1401). بررسی تأثیر حکمروایی شهری بر تاب‌آوری شهرها (مورد مطالعه: شهر تهران). تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی تهران، دوره 22، شماره 67، صص 437-413.http://jgs.khu.ac.ir/article-1-4012-fa.html
طرح توسعه و عمران «جامع» تبریز (1395). مهندسان مشاور نقش محیط، وزارت راه و شهرسازی، اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی، مصوب 24/81395.https://www.shahrnegar.com/product/master-plan-tabriz-city
عابدینی، موسی، سرمستی، نادر (1395). ارزیابی ضریب آسیب‌پذیری کلان‌شهر تبریز در برابر خطر زلزله و برآورد تلفات انسانی. جغرافیای طبیعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد لارستان ، دوره 9، شماره 32، صص 56-35.https://www.sid.ir/paper/502814/fa
فرزادبهتاش، محمدرضا، کی­نژاد، محمدعلی، پیربابایی، محمدتقی، عسگری، علی (1392). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه­های تاب­آوری کلان‌شهر تبریز. هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، دانشگاه تهران، دانشکدگان هنرهای زیبا، دوره 18، شماره 3، صص 42-34.https://jfaup.ut.ac.ir/article_51316.html
قنبری، ابوالفضل، سالکی ملکی، محمدعلی، قاسمی، معصومه (1392). پهنه‌بندی آسیب‌پذیری شهرها در مقابل خطر زمین‌لرزه (نمونه موردی: شهر تبریز). جغرافیا و مخاطرات محیطی، دانشگاه فردوسی مشهد، دوره 2، شماره 5، صص 35-31.https://geoeh.um.ac.ir/article_26172.html?lang=fa
کریمی‌زرکانی، علیرضا، شیخ‌الاسلامی، علیرضا، پریزادی، طاهر (1398). نقش مدیریت شهری در تاب‌آوری شهرها در برابر سوانح طبیعی (مورد مطالعه: شهر باقرشهر). نگرش‌های نو­در­جغرافیای­انسانی، دانشگاه­آزاد­اسلامی­واحد­گرمسار، دوره 12، شماره 45، صص 456-441.https://geography.garmsar.iau.ir/article_670393.html
گاسپارینی، پائولو، مانفردی، گانتو، آسپرونه، دومینکو (1395). تاب‌آوری و پایداری در مقابل بلایای طبیعی (چالشی برای شهرهای آینده). ترجمه حسین حاتمی‌نژاد و مرتضی نصرتی­هشی، تهران: انتشارات آراد کتاب.https://www.gisoom.com/book/11298385/
نامجو، فروغ، صمدزاده، رسول، معصومی، محمدتقی (1399). سنجش تاب‌آوری شهری در برابر خطر زمین‌لرزه (مورد مطالعه: کلان‌شهر تبریز). جغرافیا و مخاطرات محیطی، دانشگاه فردوسی مشهد، دوره 9، شماره 36، صص 219-201.https://geoeh.um.ac.ir/article_39423.html?lang=fa
 
Babic. Z., & Plazibat. N. (1998). Ranking of enterprises based on multicriterial analysis. International Journal of Production Economics, 56(57), 29-35.https://doi.org/10.1016/S0925-5273 (97)00133-3 
Behzadian, M., & Pirdashti, M. (2009). Selection of the Best Module Design for Ultrafiltration (UF) Membrane in Dairy Industry: An Application of AHP and PROMETHEE. International Journal of Engineering, 3(4), 126-142. https://www.researchgate.net/publication/41845962
Berke, P., Newman, G., Lee, J., Combs, T., Kolosna, C., & Salvesen, D. (2015). Evaluation of networks of plans and vulnerability to hazards and climate change: a resilience scorecard. Journal of the American Planning Association, 81 (4), 287–302. https://doi.org/10.1080/01944363.2015.1093954
Berkes. F. (2007). Understanding uncertainty and reducing vulnerability: lessons from esilience thinking. Natural Hazards, 41, 283-295.https://doi.org/10.1007/s11069-006-9036-7
Brans. J.P. (1996). The space of freedom of the decision maker modeling the human brain. European Journal Operational Research, 92, 593-602.https://ideas.repec.org/a/eee/ejores/v92y1996i3p593-602.html
Brans. J.P., & Mareschal, B. (1994). The PROMCALE- GAIA decision support system for multicriteria decision aid. Decision Support Systems, 12(5), 297- 310.https://doi.org/10.1016/0167-9236(94)90048-5
Bulkeley, H., & Tuts, R. (2013). Understanding urban vulnerability, adaptation and resilience in the context of climate change. Local Environment, 18(6), 646–662.https://doi.org/10.1080/13549839.2013.788479
Chen, T.L., & Lin, Z.H. (2021). Impact of land use types on the spatial heterogeneity of extreme heat environments in a metropolitan area. Sustainable Cities and Society, 72, 1-11.https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103005
Dong, L., & Shan. J. (2013). A Comprehensive Review of Earthquake Induced Building Damage Detection with Remote Sensing Techniques. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing, 84, 85-99.https://doi.org/10.1016/j.isprsjprs.2013.06.011
Eraydin, A., & Taşan-Kok, T. (2013). Introduction: Resilience thinking in urban planning. In A. Eraydin, & T. Taşan-Kok (Eds.). Resilience thinking in urban planning (pp. 1–16). Dordrecht: Springer.https://doi.org/10.1007/978-94-007-5476-8
Farahmand, H., Dong, S., Mostafavi, A., Berke, P.R., Woodruff, S.C., Hannibal, B., et al. (2020). Institutional congruence for resilience management in interdependent infrastructure systems. International Journal of Disaster Risk Reduction, 46, 1-13.https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2020.101515
Godschalk, D.R. (2003). Urban hazard mitigation: creating resilient cities. Natural Hazards Review, 4(3), 136–143.https://doi.org/10.1061/(ASCE)1527-6988(2003)4:3(136)
Hegger, D. L. T., Driessen, P. P. J., Wiering, M., van Rijswick, H. F. M. W., Kundzewicz, Z. W., & Matczak, P. (2016). Toward more flood resilience: Is a diversification of flood risk management strategies the way forward. Ecology and Society, 21(4), 52.https://doi.org/10.5751/ES-08854-210452
Heilig, G.K. (2011). World Urbanization Prospects: The 2011 Revision. United Nations, Department of Economic and Social Affairs (DESA), Population Division, Population Estimates and Projections Section: New York, NY, USA.https://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/WUP2011_Report.pdf
Heinzlef, C., Robert, B., H´emond, Y., & Serre, D. (2020). Operating urban resilience strategies to face climate change and associated risks: Some advances from theory to application in Canada and France. Cities, 104, 1-15.https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102762
Huang, G., Li, D., Zhu, X., & Zhu, J. (2021). Influencing factors and their influencing mechanisms on urban resilience in China. Sustainable Cities and Society, 74, 1-11.https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103210
Huang, W., & Ling, M. (2018). System resilience assessment method of urban lifeline system for GIS. Computers, Environment and Urban Systems, 71, 67–80.https://doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2018.04.003
Janssen M A., & Ostrom E. (2019). Resilience, Vulnerability, and Adaptation: A Cross Cutting Theme of the International Human Dimensions Programme on Global Environmental Change. Editorial, Global Environmental Change, 16, 237-239.https://www.sciencedirect.com/journal/global-environmental-change/vol/16/issue/3
Jha, K.‚ Miner‚ W., & Geddes.‚ S. (2012). Building Urban Resilience: Principles, Tools, and Practice. The World Bank.www.worldbank.org
Kapucu, N., Ge, Y., Martín, Y., & Williamson, Z. (2022). Urban resilience for building a sustainable and safe environment. Urban Governance, 1, 10–16.https://doi.org/10.1016/j.ugj.2021.09.001
Leeneer, I., & Pastijn, H. (2002). Selecting land mine detection strategies by means of outranking MCDM techniques. European Journal Operational Reasearch, 139, 327-338.https://doi.org/10.1016/S0377-2217(01)00372-1
Leon, J., & March‚ A. (2014). Urban Morphology as a Tool for Supporting Tsunami Rapid Resilience: A Case Study of Talcahuano, Chile. Habitat International. 43, 250–262.https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2014.04.006
Li, Q., Dong, S., & Mostafavi, A. (2019). Modeling of inter-organizational coordination dynamics in resilience planning of infrastructure systems: a multilayer network simulation framework. PLoS One, 14 (11).https://doi.org/10.1371/journal.pone.0224522
McEvoy, D., Fünfgeld, H., & Bosomworth, K. (2013). Resilience and climate change adaptation: The importance of framing. Planning Practice & Research, 28(3), 280–293.https://doi.org/10.1080/02697459.2013.787710
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38–49.https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011
Normandin J.M., Therrien M.C., & Tanguay G.A. (2011). City strength in times of turbulence: strategic resilience indicators. Urban Affairs Association41st Conference, New Orleans.https://www.academia.edu/23271416/
O’Hare, P., & White, I. (2013). Deconstructing resilience: Lessons from planning practice. Planning Practice & Research, 28(3), 275–279.https://doi.org/10.1080/02697459.2013.787721
Seeliger, L., & Turok, I. (2013). Towards sustainable cities: extending resilience with insights from vulnerability and transition theory. Sustainbility, 5, 2108–2128. https://doi.org/10.3390/su5052108
Sharifi, A., & Yamagata, Y. (2019). Resilient urban planning: Major principles and criteria. Energy Procedia, 61, 1491-1495.https://doi.org/10.1016/j.egypro.2014.12.154
United Nations (UN). (2018). World Urbanization Prospects: The 2018 Revision, Custom Data Acquired via Website.https://desapublications.un.org/publications/2018-revision-world-urbanization-prospects.
Wardekker, J. A., de Jong, A., Knoop, J. M., & van der Sluijs, J. P. (2010). Operationalising a resilience approach to adapting an urban delta to uncertain climate changes. Technological Forecasting and Social Change, 77(6), 987–998.https://doi.org/10.1016/j.techfore.2009.11.005
Wu, X., Zhang, J., Geng, X., Wang, T., Wang, K., & Liu, S. (2020). Increasing green infrastructure-based ecological resilience in urban systems: A perspective from locating ecological and disturbance sources in a resource-based city. Sustainable Cities and Society, 61, 1-9. https://doi.org/10.1016/j.scs.2020.102354
Yates, D., & Paquette, S. (2011). Emergency knowledge management social media technologies: A case study of the 2010 Haitian earthquake. International Journal of Information Management, 31(1), 6-13.https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2010.10.001