آینده‌پژوهی نقش ساختارهای جمعیتی بر تغییرات کاربری اراضی شهری در کلان‌شهر اهواز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته‌ی دکتری جغرافیا و برنامه‌‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

3 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

چکیده

از بنیادى‌‌ترین اصول برنامه‌‌ریزى و مدیریت شهرى، توجه به تغییر و تحولات جمعیتى و شناخت کافى از ساختار جمعیتی آن است. با توجه به اینکه تأثیر تحولات تاریخی و عوامل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بر تعادل ساختار جمعیتى در همۀ نقاط شهر به یک اندازه نیست، شهر با تغییرات فضایى در ساختار جمعیتى نواحى شهرى روبه‌رو خواهد شد. این موضوع منجربه شکل‌گیرى نیازهاى متفاوت در بین نواحى شهرى و تغییر کاربری اراضی شهری شده ‌است. هدف پژوهش حاضر ارزیابی نقش ساختارهای جمعیتی بر تغییرات کاربری اراضی شهری در کلان‌شهر اهواز است. پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی، از نظر ماهیت توصیفی-تحلیلی و از حیث روش، ترکیبی از روش‌های کتابخانه‌ای و پیمایشی و مبتنی بر رویکرد آینده‌پژوهی است. قلمرو پژوهش شهر اهواز بوده است. جامعۀ آماری این پژوهش 40 نفر از کارشناسان جمعیتی و کاربری اراضی شهری است. درجهت تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از روش دلفی، ماتریس اثرات متقاطع (میک‌مک) استفاده شده است. یافته‌‌های پژوهش نشان داد از میان 39 عامل اصلی تأثیرگذار بر نقش ساختارهای جمعیتی بر تغییرات کاربری اراضی شهری، 14 متغیر به‌‌عنوان کلیدی و تأثیرگذار شناخته شده‌‌اند که این متغیرها بیشترین تأثیرگذاری و کمترین تأثیرپذیری را بر آیندۀ توسعۀ نقش ساختارهای جمعیتی و تغییرات کاربری اراضی شهری شهر اهواز دارند. همچنین نتایج نشان داد از لحاظ تأثیرگذاری مستقیم متغیرهایی مانند مهاجرت با امتیاز 71، رفاه اجتماعی و تراکم جمعیت با کسب امتیاز 63 و 61 و متغیرهای که تأثیری غیرمستقیم بر ساختار جمعیت و تغییر کاربری ارضی شهری دارند، عبارت‌اند از مهاجرت، تراکم جمعیت و رفاه اجتماعی به‌ترتیب در جایگاه‌های اول تا سوم واقع شده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Future Study of the Role of Population Structures on Urban Land Use Changes in Ahvaz Metropolis

نویسندگان [English]

  • Mahnaz Hoseinisiahgoli 1
  • Saeid Amanpour 2
  • Saead Malaki 3
1 PhD student in geography and urban planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
3 Professor, Department of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده [English]

One of the most basic principles of urban planning and management is to pay attention to the changes and transformations of the population and to know enough about its population structure. Considering that the effect of historical developments and social, political and economic factors on the balance of the population structure is not the same in all parts of the city, the city will face spatial changes in the population structure of urban areas. This issue has led to the formation of different needs among urban areas and the change of urban land use. The aim of the current research is to evaluate the role of population structures on urban land use changes in Ahvaz metropolis. In terms of practical purpose, in terms of descriptive-analytical nature and in terms of method, the present research is a combination of library and survey methods and is based on future research approach. The scope of the research was the city of Ahvaz. The statistical population of this research is 40 people of population and urban land use experts. For data analysis, the Delphi method, the cross-effects matrix (MICMAC) was used. The findings of the research showed that among the 39 main factors affecting the role of population structures on urban land use changes, 14 variables are known as key and influential. that these variables have the most influence and the least influence on the future development of the role of population structures and urban land use changes in Ahvaz city. Also, the results showed that in terms of the direct influence of variables such as immigration with a score of 71, social welfare and population density with scores of 63 and 61, and the variables that have an indirect effect on the population structure and urban land use change are immigration, population density and social welfare, respectively. They are located in the first to third positions. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • population structure
  • urban land use changes
  • future research
  • Micmac
  • Ahvaz city
احمدی پور علی، پژهان علی، شریفی منصور(1401). آینده پژوهی جمعیت سالمند استان کهگیلویه و بویراحمد تا افق ۱۴۳۰ و هزینه‌های سلامت آنها. ارمغان دانش ؛ ۲۷ (۲) :۲۲۲-۲۰۷. http://armaghanj.yums.ac.ir/article-1-3129-fa.html
اسدزاده، هانیه، حاتمی، افشار، ساسان پور، فرزانه.(1401). سنجش وضعیت کلانشهر تهران بر مبنای شاخص های شهر فراگیر. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. ۲۲ (۶۷) :۳۱۶-۳۰۱. http://jgs.khu.ac.ir/article-1-3398-fa.html
امان‌پور، سعید.، کاملی فر، محمد جواد.، بهمئی، حجت. (1396). تحلیلی بر تغییرات کاربری اراضی در کلانشهرها با استفاده از آنالیز تصاویر ماهواره ای در محیط  ENVI «مطالعه موردی: کلان شهر اهواز». اطلاعات جغرافیایی, 26(102 ), 139-150. https://doi.org/10.22131/sepehr.2017.27463
امینی، الهام، حبیب، فرح، مجتهدزاده، غلامحسین (1389)، برنامه ریزی کاربری زمین و چگونگی تأثیر آن در کاهش آسیب پذیری شهر در برابر زلزله، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، دوره 12، شماره 3(مسلسل 46)، صص 174-161.https://jest.srbiau.ac.ir/article_154.html
جعفری امیدوار، هادی.(1399). پیامدهای امنیتی تغییرات جمعیتی در ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه علوم سیاسی، دانشگاه رازی، دانشکده علوم اجتماعی و تربیتی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/06dab4f7952f8aa4797217e7e8b97059
 جعفری، فیروز،موذنی، مهدی، بدلی، احد(1399)، آینده­پژهی تغییرات کاربری اراضی شهری در کلان­شهر تبریز، فصلنامه برنامه ریزی فضایی(جغرافیا)، سال دهم، شماره­ی دوم، پیاپی 37، صص 22-1. doi: 10.22108/sppl.2019.114581.1329
حسینی سیاه‌گلی، مهناز (1401)، آینده پژوهی نقش ساختارهای جمعیتی بر تغییرات کاربری اراضی شهری در کلان شهر اهواز، رساله دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز. https://ganj.irandoc.ac.ir
دیندار فرکوش، جواد؛ شهلا کاظمی پورثابت، شهلا؛ انصاری، حمید.(1401). آینده نگری روند سالمندی جمعیت ایران در مناطق و گروه های مختلف جمعیتی تا سال 1420، فصلنامه آینده­پژوهی مدیریت، سال سی و دوم، شماره 128، 122-103.doi: 10.30495/jmfr.2022.20259
شری‌زاده، عادل.(1396). آینده‌پژوهی مؤلفه های تأثیرگذار در برنامه ریزی مسکن اقشار کم درآمد شهری)مطالعه موردی: کلانشهر تبریز)، پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تبریز، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/7ba4c68d9db15689a260d35c9f6f9328
شریف زاده، احمد(1401). تدوین سناریوهای موثر بر گذار از پیامدهای امنیتی سالخوردگی جمعیت در ایران با رویکرد آمایش سرزمین، دانشگاه ارومیه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/ee3e89dd9d6a30053ebee8b3e1f69b0f
صفاری راد، علی؛ علیپوری، احسان. (1401). آینده پژوهی تحولات جمعیت و مهاجرت در شهرهای استانهای خراسان رضوی، شمالی و جنوبی. مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه های انسانی, 17(3). https://sanad.iau.ir/Journal/gldhs/Article/599714/FullText
علوی، سید کاظم. (1393). جامعه و اقتصاد در شهر. انشارات سخن. چاپ اول، تهران.
عنابستانی، علی اکبر؛ جعفری، فهیمه. (1399). تحلیل پیشران­های کلیدی مؤثر بر تغییر کاربری اراضی سکونتگاه‌های پیراشهری کلان‌شهر مشهد با رویکرد آینده‌پژوهی. فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی شهری, 11(43), 17-34. https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_4029.html
فولادی، محمد (۱۳۹۸). تحلیلی بر تغییر و تحولات جمعیتی در ایران؛ با تاکید بر فرصت طلایی پنجره جمعیتی، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال دهم، شماره سوم، ۴۳-۶۰. https://ensani.ir/file/download/article/1586594399-9718-39-3.pdf
فولادی، محمد.(۱۳۹۹)، تحلیل بر پیامده‌های کاهش باروری و جمعیت در ایران، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال یازدهم، شماره سوم، صص ۶۹-۸۸. http://ensani.ir/fa/article/444285/
کریمی، ببراز، پیوسته­گر،یعقوب، تقوایی، مسعود (1399)، تحلیل و ارزیابی روند توسعه فضایی کلانشهر شیراز در افق 1410 با استفاده از مدل تحول زمین و تکنیک هلدرن، فصلنامه علمی پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال 11، شمارۀ پیاپی 40، صص 136-123. https://www.sid.ir/paper/220364/fa
کلانتری، محسن، یزدان پناه، کیومرث، نوری، سمیه(1394). تحلیل توزیع فضایی جمعیت استان زنجان طی سال های 90-1365 و پیش بینی جمعیت تا سال ۱۴۰۴. فصلنامه نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی سال هفتم. شماره چهارم،28-44.https://geography.garmsar.iau.ir/article_664351.html
کنعانپور، عبداله؛ معصومی، محمدتقی؛ نظم فر، حسین. (1400). واکاوی عدالت فضایی در تخصیص کاربری‌های اراضی شهری (مطالعۀ موردی: مناطق پنج‌گانۀ شهر اردبیل). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری, 9(3), 637-662.doi: 10.22059/jurbangeo.2021.315186.1420 
مولایی هشجین، نصرالله ؛ علینقی پور، مریم. (1399). بررسی روند تغییرات کاربری اراضی با تاکید بر افزایش جمعیت طی سالهای 95-1380 ه.ش (مطالعه موردی:شهرستان رشت ، استان گیلان)، مهندسی جغرافیایی سرزمین، شماره 8، 225 – 241.https://www.jget.ir/article_125544.html
معاونت برنامه ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری اهواز (1396). گزیده اطلاعات مناطق، نواحی و محلات شهر اهواز، ویرایش دوم، توسط مدیریت آمار، اطلاعات و فناوری ارتباطات.  https://planning.ahvaz.ir.
 
مرکز آمارایران، 1395.https://amar.org.ir/
 
Bahi, H., Rhinane, H., Bensalmia, A., Fehrenbach, U., Scherer, D., (2016). Effects of urbanization and seasonal cycle on the surface urban heat island patterns in the coastal growing cities: a case study of Casablanca, Morocco. Rem. Sens. 8 (10), 829. https://doi.org/10.3390/rs8100829.
Cao, K, Liu, M., Wang, S., Liu, M., Zhang, W., Meng, Q., & Huang, B. (2020). Spatial multi-objective land use optimization toward livability based on boundary-based genetic algorithm: A case study in Singapore. ISPRS International Journal of Geo- Information, 9(1), Article 40. https://doi.org/10.3390/ijgi9010040
Celik, B., Kaya, S., Alganci, U., Seker, D.Z., (2019). Assessment of the relationship between land use/cover changes and land surface temperatures: a case study of thermal remote sensing. FEB Fresenius Environ. Bull. 3, 541. https://www.researchgate.net/profile/Raziye-Topaloglu/publication/331523357.
Chen, G., Glasmeier, A. K., Zhang, M., & Shao, Y. (2016). Urbanization and income inequality in post-reform China: a causal analysis based on time series data. PloS one, 11(7), e0158826. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0158826
Douglas D J T, Bellamy P E, Stephen L S et al., 2014. Upland land use predicts population decline in a globally near-threatened wader. Journal of Applied Ecology, 51(1): 194–203. https://doi.org/10.1111/1365-2664.12167
Fei, W.; Zhao, S. (2019). Urban land expansion in China’s six megacities from 1978 to 2015. Sci. Total Environ. 664, 60–71. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.02.008.
Gao, Z., Tan, N., Geddes, R. R., & Ma, T. (2019). Population distribution characteristics and spatial planning response analysis in metropolises: A case study of Beijing. International Review for Spatial Planning and Sustainable Development, 7(1), 134-154. https://doi.org/10.14246/irspsd.7.1_134.
Habitat, U.N., (2016). Urbanization and development: emerging futures. World cities report 3 (4), 4–51. https://scholar.google.com/scholar?
Kafy, A. A., Rahman, M. S., Hasan, M. M., & Islam, M. (2020). Modelling future land use land cover changes and their impacts on land surface temperatures in Rajshahi, Bangladesh. Remote Sensing Applications: Society and Environment, 18, 100314. https://doi.org/10.1016/j.rsase.2020.100314.
Kim, H., & Kim, D. (2022). Changes in Urban Growth Patterns in Busan Metropolitan City, Korea: Population and Urbanized Areas. Land, 11(8), 1319. https://doi.org/10.3390/land11081319.
Li, F., Zhang, S., Bu, K., Yang, J., Wang, Q., & Chang, L. (2015). The relationships between land use change and demographic dynamics in western Jilin province. Journal of Geographical Sciences, 25(5), 617-636. https://link.springer.com/article/10.1007/s11442-015-1191-x.
Liao, G., He, P. Gao, X. Lin, Z. Lin, C. Huang, W. Zhou, O. Deng, C. Xu, & Deng, L. (2022). Land use optimization of rural production–living–ecological space at different scales based on the BP–ANN and CLUE–S models. Ecological indicators, 137, 108710. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2022.108710
Lomax, N., Smith, A. P., Archer, L., Ford, A., & Virgo, J. (2022). An Open‐Source Model for Projecting Small Area Demographic and Land‐Use Change. Geographical Analysis. https://doi.org/10.1111/gean.12320
Mahtta, R., Fragkias, M., Güneralp, B., Mahendra, A., Reba, M., Wentz, E. A., & Seto, K. C. (2022). Urban land expansion: The role of population and economic growth for 300+ cities. npj Urban Sustainability, 2(1), 1-11. https://www.nature.com/articles/s42949-022-00048-y.
Meisner, J., & Albrechtsen, A. (2022). Haplotype and population structure inference using neural networks in whole-genome sequencing data. Genome Research, gr-276813. http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/.
Olantinwo, O. B., & Ahmed, Y. A. (2020). Analysis of Successive Land-Use Changes in Old Residential Area of “Festival of Art & Culture (FESTAC) Town” Lagos, Nigeria. Journal of Art, Architecture and Built Environment, 3(1), 45-57. https://doi.org/10.32350/jaabe.31.03.
Raharjo, Y. J. (2005). Physical Structure and Pattern of Land Use Changes from Residential into Commercial: Analyses of Mampang Prapatan, Jakarta, Indonesia. Master’s Program on Urban Management and Development, Institute of Housing and Development Studies, Rotterdam, The Netherlands and Housing Development Management, Lund University, Sweden.https://www.hdm.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/umd2005/umd2005-05.pdf
Rahman, M.S., Mohiuddin, H., Kafy, A.-A., Sheel, P.K., Di, L., et al., 2018. Classification of cities in Bangladesh based on remote sensing derived spatial characteristics. Journal of Urban Management.https://doi.org/10.1016/j.jum.2018.12.001.
Showqi I, Rashid I, Romshoo S A, 2014. Land use land cover dynamics as a function of changing demography and hydrology. GeoJournal, 79(3): 297–307. https://link.springer.com/article/10.1007/s10708-013-9494-x
Snieška, V., & Zykiene, I. (2014). The role of infrastructure in the future city: Theoretical perspective. Procedia-Social and Behavioral Sciences156, 247-251. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.11.183
Surya, B., Salim, A., Hernita, H., Suriani, S., Menne, F., & Rasyidi, E.S. (2021). Land Use Change, Urban Agglomeration, and Urban Sprawl: A Sustainable Development Perspective of Makassar City. Indonesia. Land, 10, 556. https://doi.org/10.3390/land10060556.
Tian, L., Ge, B., & Li, Y. (2017). Impacts of state-led and bottom-up urbanization on land use change in the peri-urban areas of Shanghai: Planned growth or uncontrolled sprawl?. Cities60, 476-486. https://doi.org/10.1016/j.cities.2016.01.002.
Weeks, J. R. 2011. Population: An Introduction to Concepts and Issues. CengageLearning. Edition 11. https://scholar.google.com/scholar?hl
Xu, G., Dong, T., Cobbinah, P. B., Jiao, L., Sumari, N. S., Chai, B., & Liu, Y. (2019). Urban expansion and form changes across African cities with a global outlook: Spatiotemporal analysis of urban land densities. Journal of Cleaner Production, 224, 802-810. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.03.276.
Zheng, X. Q., Zhao, L., Xiang, W. W., Li, X., Lv, L., Yong, X. (2012). «A Coupled Mode for Simulating Spatio-temporal Dynamics of Land Use Change: A Case Study in Changqing China». Landscape and Urban Planning, Vol 106, 51-56. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2012.02.006.