مکان‌یابی پناهگاه‌های شهری مبتنی براصول پدافند غیر عامل (نمونۀ موردی: شهر سنندج)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

چکیده

مطابق قانون برنامة چهارم توسعه، یکی از محورهای اساسی موضوع امنیّت ملی، بحث پدافند غیر عامل است. فضاهای امن و پناهگاه­ها، از بخش­های حائز اهمیت در بحث پدافند غیر عامل هستند. در این پژوهش، شهر سنندج با توجه به این­که یکی از شهرهای مهمّ و دارای اهمیت نظامی در غرب کشور است، به­عنوان نمونة مورد مطالعه انتخاب شده­است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از لحاظ روش­شناسی توصیفی- تحلیلی است. برای مکان­یابی پناهگاه­های شهری از چهار معیار: کاربری­های سازگار، کاربری­های ناسازگار، کاربری کالبدی و ایمنی و همچنین زیرمعیارهای مؤثر مراکز با عملکرد پشتیبانی(مراکز فرهنگی، آموزشی، درمانی و ورزشی، آتش­نشانی، صنعتی و خطرناک، مراکز حساس و مهمّ، تراکم جمعیت، نقاط پرتراکم، فضاهای باز و سبز، معابر اصلی، شیب و فاصله از رودخانه) استفاده شده­است. با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیاییGIS و مدل تحلیل سلسله­مراتبی AHP، مکان­ها در پنج طبقه، با اولویت­های بسیار مناسب تا بسیار نامناسب، جهت استقرار و احداث پناهگاه­های شهری به­دست آمده­اند. نتایج نشان می­دهد که مناطق مرکزی شهر سنندج دارای وضعیت­های مناسب، نسبتاً مناسب و بسیار مناسب، از حیث استقرار پناهگاه هستند. این مکان­ها شامل خیابان­های: انقلاب، نمکی، امام، گلشن، چهارباغ، صلاح­الدین ایوبی، طالقانی، استقلال، پاسداران، شهدا، قسمت­هایی از خیابان کارگر، کمربندی عباس­آباد و  بلوارهای: بیست­وهشت دی، دوازده فروردین، کردستان، بعثت و بلوار علامه­حمدی است که می­توانند به­عنوان مکان­های مطلوب برای احداث پناهگاه، مورد توجه قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Site Selection Urban Shelters Based on the Principles of Passive Defense (Case Study: Sanandaj City)

نویسندگان [English]

  • Hojat Sheikhi 1
  • Friba Satraby 2
1 Associate Professor of Department of Architecture and Urban Planning, Ilam University, Ilam, Iran.
2 M.S. Student of Geography and Urban Planning, Ilam University, Ilam, Iran.
چکیده [English]

According to the law of the fourth development plan, one of the main axes of the issue of national security is the discussion of passive defense. One of the important parts in the discussion  of passive defense is safe spaces and shelters. In this research, the city of Sanandaj has been chosen as a study sample considering that it is one of the important cities with military importance in the west of the country. The current research is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of methodology, and for Site Selection urban shelters, four criteria are used: compatible uses, incompatible uses, physical use and safety, as well as effective sub-criteria. (Centers with support functions (cultural, educational, medical and sports centers), firefighting centers, industrial and dangerous centers, sensitive and important centers, population density, dense areas, open and green spaces, main roads, slope and distance from the river ) Used. Using Geographical Information System (GIS) and Analytical Hierarchy Model (AHP), the locations in five floors have been obtained in priorities from very suitable to very suitable for the establishment and construction of urban shelters. The results show that the central areas of Sanandaj city have a very good to good and relatively good situation in terms of the establishment of shelters, which include Enkhelab St., Namaki St. and Imam St., Abbas Abad Beltway, Golshan St., Chaharbagh St., Salahuddin Ayubi St., Taleghani St. Esteghlal St., Twenty-Hasht Day Blvd., Dovazde Farvardin Blvd., Kurdistan Blvd., Ba'ath Blvd., Allameh Hamdi Blvd., Pasdaran St., Shahada St., and parts of Kargar St. that can be considered as favorable locations for shelter construction.

کلیدواژه‌ها [English]

  • vulnerability
  • urban shelter
  • non-active defense
  • Sanandaj city
امان­پور، سعید؛ محمدی ده­چشمه، مصطفی؛ علی­زاده، مهدی(1395)، ارزیابی آسیب­پذیری زیرساخت­های شهری کوهدشت با رویکرد پدافند غیر عامل، آمایش سرزمین، دانشگاه تهران، 1(8)، 154- 133.https://jtcp.ut.ac.ir/article_59145_3ee87be6a73c15eb097e865a43d7b7e1.pdf
امان­پور، سعید؛ محمدی ده­چشمه، مصطفی؛ پرویزیان، علیرضا(1397)، ارزیابی الزامات پدافند غیر عامل در همجواری صنایع(مطالعة موردی: کلان­شهر اهواز)، جغرافیا و آمایش شهری- منطقه­ای، دانشگاه سیستان و بلوچستان، 62، 244- 217.https://gaij.usb.ac.ir/article_3768_a944c7c593b1176edf142bb62da2c24b.pdf
امان­پور، سعید؛ پرویزیان، علی‌رضا(1399)، مکان‌یابی ‏پناهگاه‏،های چندمنظورۀ شهری مبتنی بر اصول پدافند غیر عامل (مطالعۀ موردی: منطقۀ 1 کلان‌شهر اهواز)، آمایش سرزمین، دانشگاه تهران، 12(2)، 406-385.https://jtcp.ut.ac.ir/article_77550_d6c872657fc54950e64413e0eb8432d4.pdf
پرهیزکار، اکبر (1383)، ارائه مدل و ضوابط مکان گزینی ایستگاه های آتش نشانی، جلد سوم، مرکز پژوهش های شهری و روستایی، معاونت پژوهشی دانشگاه تربیت مدرس.
حسینی­­امینی، حسن؛ اسدی، صالح؛ برنافر، مهدی؛ ربانی، طاها(1390)، تحلیل پهنه‌بندی کاربری‌های شهری در منطقة11 شهر تهران به­منظور ارائة راهکارهای پدافند غیر عامل، مطالعات مدیریت شهری، دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، 3(3)، 14-1.https://journals.srbiau.ac.ir/article_3659_f9987c707982c4cd8ba5519ebf7f9b7a.pdf
حسینی­امینی، حسن؛ موسی­زاده، حسین؛ بخشی، امیر؛ سارلی، رضا(1398)، سنجش آسیب­پذیری ساختار شـهری از منظـر پدافند غیر عامل در زمان بحران (مطالعة موردی: شهر گمیشان)، مطالعات برنامه­ریزی سکونت­گاه های انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، 14(2)، 530- 509.https://ensani.ir/file/download/article/650e812e81394-10690-1400-443.pdf
حسین­حقی، وحید؛ جداری، امیر(1397)، مکان­گزینی پناهگاه شهری با رویکرد پدافند غیر عامل(مطالعة موردی: منطقة 4 تبریز)، فصلنامة مطالعات عمران شهری، دکتر پاکزاد آزادخانی  با همکاری دانشگاه باختر، 2(7)، 43- 25.https://ensani.ir/file/download/article/1560944227-10162-7-2.pdf
حسین­زاده­دلیر، کریم؛ ملکی، کیومرث؛ شفاعتی، آرزو؛ حیدری­فر، محمدرئوف(1391)، پدافند غیر عامل و توسعة پایدار شهری با تأکید برکاربرهای تهدیدپذیر کلان­شهر تبریز از منظر جنگ، جغرافیا و پایداری محیط، دانشگاه رازی، 2(5)، 24- 1.https://ges.razi.ac.ir/article_197_4d87eb9977fe99b58c1a414a2531b851.pdf
حیدری­فر، محمدرئوف؛ محمودی، عبدالله (1400)، تحلیل آسیب­پذیری کاربری اراضی شهری جوانرود در برابر زلزله با استفاده از تحلیل شبکه­ای و سیستم اطلاعات جغرافیایی، پژوهش­های جغرافیای انسانی، دانشگاه تهران، 137- 119.https://jhgr.ut.ac.ir/article_74181_992ae1b50960f02bac92b48a2c2c823c.pdf
خزایی، صفا(1397)، مقدمه­ای بر مکان­یابی زیرساخت­ها با رویکرد پدافند غیرعامل، دانشگاه جامع امام حسین، تهران.https://jhgr.ut.ac.ir/article_74181_992ae1b50960f02bac92b48a2c2c823c.pdf
خضرلو، آرام؛ کریمی، رضا (1402)، ارزیابی تهدیدات و آسیب­پذیری شهر جدید اندیشه با رویکرد پدافند غیرعامل، اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، سازمان جغرافیایی، 32(128)، 188- 175.https://www.sepehr.org/article_703884_e9c0345707e5e6183148ef428c3e1d2d.pdf
خمر، غلامعلی؛ صالح­گوهری، حسام­الدین؛ حسینی، زهرا ( 1393)، امکان­سنجی مکان­گزینی پناهگاه شهری با استفاده از مدل IO و روش AHP مطالعة موردی محلات 13گانة منطقة یک شهر کرمان، فصلنامة مطالعات برنامه­ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت با همکاری انجمن علمی ساختمان های پایدار ایران، 2(7)، 41- 29.https://shahr.journals.umz.ac.ir/article_1007_7e78bf2aba59c72774c4f8df5290d8c1.pdf
خمر، غلامعلی؛ راهدارپودینه، سمیه (1399)، مکان‌یابی بهینۀ کاربری‌های اداری- دولتی با استفاده از منطق فازی در محیط GIS مطالعة موردی: شهر زابل، مجلة آمایش جغرافیایی فضا، دانشگاه گلستان، 10(37)، 72-57. https://gps.gu.ac.ir/article_124934.html
 رازپور، مهدی؛ عراقی­زاده، مجتبی­؛ علی­الحسابی، مهران(1397)، الگوی تبیین شاخص­های دفاع غیر عامل در راستای کاهش آسیب­پذیری شهری، مطالعات شهری، دانشگاه کردستان، 14، 153- 137.file:///C:/Users/Test/Downloads/4020713971410.pdf
زارعی، غلامرضا؛ اباذرلو، سجاد (1397)، بررسی آسیب­پذیری شهرها با رویکرد پدافند غیر عامل با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی معکوس(IHWP) و GIS- مطالعة موردی: تهران بزرگ، مجلة شهر ایمن، انجمن علمی پدافند غیرعامل ایران، 1(2)، 16-1.https://www.ispdrc.ir/article_705603_cd950ce23e351d7729128bf11b3bed29.pdf
سعیدپور، شراره؛ کاشفی­دوست، دیمن(1396)، مکان­گزینی پناهگاه های شهری با رویکرد پدافند غیر عامل(مطالعة موردی: شهر سقز)، اطلاعات جغرافیایی(سپهر)، سازمان جغرافیایی، 26(104)، 144- 129.https://www.sepehr.org/article_30523_3448b286d11635cc3aa6da2afeec16e3.pdf
سعیدی، علی؛ داودی، مجتبی؛ حسینی­امینی، حسن(1396)، مکان­یابی ساخت پناهگاه­های شهری با رویکرد پدافند غیر عامل، فصلنامة انجمن جغرافیایی ایران، انجمن جغرافیایی ایران، 15(39)، 362- 351.file:///C:/Users/Test/Downloads/40813965322.pdf
سیاست‌های کلی نظام در امور پدافند غیرعامل (1389)، ابلاغی مقام معظم رهبری، تهران.
سیّداحمدی ممقانی، زهرا؛ ثبوتی، هومن؛ ترابی، زهره (1401)، شناسایی مدل علی مکانی فضاهای عمومی شهری با رویکرد پدافند غیر عامل. مطالعة موردی: شهر تبریز، شهر پایدار، انجمن جغرافیا و برنامه ریزی شهری ایران، 5(1)، 97- 81.https://www.jscity.ir/article_143480_75c4a90b9a7c5e1edf519b203ac84415.pdf
شیعه، اسماعیل(1387)، مقدمه­ای بر مبانی برنامه­ریزی شهری، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، چاپ سوم.
صالحی، اسماعیل؛ آقابابایی، محمدتقی؛ سرمدی، هاجر؛ فرزاد­بهتاش، محمدرضا (1390)، بررسی میزان تاب‌آوری محیطی با استفاده از مدل شبکة علیت، مجلة محیط‌شناسی، دانشگاه تهران، 59(3)، 112-99
عربی، زهرا، حاتمی، داود(1392)، برنامه ریزی و ارتقاء کیفیت محیط زیست شهری با تاکید بر فضای سبز شهری، مطالعه موردی: مناطق 6 و 7 شهر مشهد، همایش ملی معماری، مرمت، شهرسازی و محیط زیست پایدار.
قنبری، میلاد؛ عابدی، محسن(1401)، مکان‌یابی بهینة پناهگاه‌های شهری با رویکرد پدافند غیر عامل به­روش FAHP و نرم‌افزار  ARCGIS، فصلنامة پدافند غیر عامل، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، 13(3)، 36- 25.https://journals.ihu.ac.ir/article_207578.html
کرمی، فریبا؛ کریم­زاده، حسین؛ احمدی، محمدجواد(1400)، مکان­یابی پایگاه­های پشتیبانی مدیریت بحران با رویکرد پدافند غیر عامل در مناطق مرزی(مطالعة موردی: شهرستان بانه)، فصلنامة اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، سازمان جغرافیایی، 30(118)، 201- 185.https://www.sepehr.org/article_246149_9e2025e72167b6d43a36f4769e8a66f0.pdf
کلانتری­خلیل­آباد، حسین؛ اباذرلو، سجاد؛ حیدری، علی­اکبر(1401)، شناسایی فرآیند آسیب­پذیری شهرها با رویکرد پدافند غیر عامل، تهران: انتشارات دانشگاه هنر، چاپ اول.
محمدی ده­چشمه، مصطفی؛ علیزاده، مهدی؛ پرویزیان، علیرضا(1398)، مکان­یابی ‌پناهگاه­های شهری مبتنی بر اصول پدافند غیر عامل(مورد مطالعه: شهر کوهدشت)، آمایش جغرافیایی فضا، دانشگاه گلستان،  9(32)، 162-149.
https://gps.gu.ac.ir/article_91914_f748f876d1f23d9ea227547066f6b51e.pdf
نوروزی، اصغر؛ فرهادی، مریم(1396)، سنجش آسیب­پذیری و برنامه­ریزی راهبردی مدیریت بحران (زلزله) در نواحی روستایی، مطالعة موردی: شهرستان شهرکرد، فصلنامة مدیریت بحران، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، 6(11)، 45- 31.https://www.joem.ir/article_27882_0a86eea29f5e8b7c7f15cba5da1d17a6.pdf
وحدانی چرزه­خون، حسن؛ هراسانی، امین؛ عابدی­بیزکی، ولی؛ قادی، محمدحسین(1400)، مکان‌یابی پناهگاه‌های چندمنظورة شهری با رویکرد پدافند غیر عامل (نمونة مطالعاتی: شهر بجنورد)،  فصلنامة پدافند غیر عامل، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، 12( 45)، 58-49.https://journals.ihu.ac.ir/article_205819_94abe29f01dd9c92e7f13b32de3975b4.pdf
یزدانی، محمد حسن؛ پارسای مقدم، مهدی؛ سیدین، افشار(1398)، مکان‌یابی پناهگاه‌های عمومی و چندمنظوره با رویکرد پدافند غیر عامل (مطالعة موردی: شهر اردبیل)، آمایش جغرافیایی فضا، دانشگاه گلستان، 9(34)، 172-153.https://ensani.ir/file/download/article/1651984036-10548-1400-379.pdf
Bin, LIU. (2003), The Restoration Planning of Road Network in Earthquake Disasters, Proceedings of the Eastern Asia Society for Transportation Studies, Vol.4, October, page 526-539.
Brooke, S. (2017). Location: An Analysis of Safe Haven Siting in New York City partial fulfillment of the requirement for the degree of Master of Arts in Department of Urban and Environmental Policy and Planning, Tufts University.
Brown, Gerald G.  Matthew Carlyle W., Salmer´on ,J & Wood, K. (2017).  Analyzing the Vulnerability of Critical Infrastructure to Attack and Planning Defenses, Institute for Operations Research and the Management Sciences (INFORMS), USA, 120-135.http://doi.org/ 10.1287/educ.
Chang, S.E (2014). Infrastructure resilience to disasters. The Bridge, 44. 36-41.https://trid.trb.org/view.aspxid=1328262
Dash, B., Walia, A., (2020). Role of multi-purpose cyclone shelters in India: Last mile or neighbourhood evacuation, Tropical Cyclone Research and Review, 9  (4), 206-217.https://doi.org/10.1016/j.tcrr.2020.11.002
Emergency Action Plan for Transportation system. (2011). Federal Transit Administration, USA Retrieved from: www.fta.gov.
Jinghai, X., Xiaozhe, Y., Dingchao, Ch., Jiwen, A.,  Gaozong, N., (2016). Multi-criteria location model of earthquake evacuation shelters to aid in urban planning,  International Journal of Disaster Risk Reduction, 20, 51- 62.http://dx.doi.org/10.1016/j.ijdrr.2016.10.009
Rahayu, P., Hari Mardiansjah, F., Rukmana, D.,  (2021). New Patterns of Urbanization in Indonesia: Emergence of Non-statutory Towns and New Extended Urban Regions, National Institute of urban affairs, 12 (1), 1-14.https://doi.org/ 10.1177/0975425321990384
Li, Zh. & Linyu, X. (2010). “Evaluation indicators for urban ecological security based on ecological network analysis”, Journal of Procedia Environmental Sciences, N. 2. p. 7.https://doi.org/10.1016/j.proenv.2010.10.151
Millazzo, M &, Maschio, G. (2013). Resilience of Cities to Terrorist and other Threats, NATO Science for Peace and Security Series C: Environmental Security, Risk Evaluation of Terrorist Attacks against Chemical Facilities and Transport Systems in Urban Areas, ISSN: 1874-6519, 37-53.
Ni'mah, N M , Lenonb, S. (2017). Urban green space for resilient city in the future: Case study of Yogyakarta City, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, Volume 70, 3rd International Conference of Planning in the Era of Uncertainty 6–7 March 2017, Malang, Indonesia.doi :10.1088/1755-1315/70/1/012058
Shi, P., (2019). Hazards, Disasters, and Risks, Nature Public Health Emergency Collection, 5, 1-48.doi: 10.1007/978-981-13-6689-5_1
Unal, Muge & Uslu, Cengiz. (2016). GIS-BASED ACCESSIBILITY ANALYSIS OF URBAN EMERGENCY SHELTERS: THE CASE OF ADANA CITY. ISPRS - International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences. XLII-2/W1. 95-101. 10.5194/isprs-archives-XLII-2-W1-95-2016.doi:10.5194/isprs-archives-XLII-2-W1-95-2016
Xiaodong, Zh. Jia, Y., Yun, Ch., Jiahong, W., Jiayan,  Ch., Zhan’e, Y., (2020). Supply Demand Analysis of Urban Emergency Shelters Based on Spatiotemporal Population Estimation, International Journal of Disaster Risk Science, 11(3), 16-25.http://doi.org/10.1007/s.13753-020-00284-9
Xiang, Zh. Ying, L., (2020). Hierarchical Location of Urban Emergency Shelters under Multi-Flow Pattern,  IOSR Journal of Business and Management (IOSRJBM), 22(2), 6-11.http://doi: 10.9790/487X-2202010611
Zhao, X., Chen, J., Xu, W., Lou, Sh., Du, P., Yuan,  H., Peng, K., (2019). A Three-Stage Hierarchical Model for an Earthquake Shelter Location-Allocation Problem:  Case Study of Chaoyang District, Beijing, China,  Sustainability, 11, 45-61.http://doi:10.3390/su11174561