تبیین نقش کیفیت محیط محلّه‌های مسکونی در بهزیستی روان‌شناختی ساکنان (نمونۀ موردی: محلّه غیررسمی سایان شهر زنجان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

3 استادیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

با رواج رویکرد تعامل فرد با محیط در مطالعات کیفیت محیطی، وضعیت محیط زندگی شهروندان به­ویژه در سکونت­گاه­های غیررسمی، مورد تردید و سوال می­باشد. زیرا این سکونت­گاه­ها می­توانند آثار جبران­ناپذیری بر وضعیت روحی و روانی ساکنان برجای گذاشته و در کیفیت زندگی آنان مؤثر باشند. در این راستا، هدف پژوهش حاضر تبیین نقش کیفیت محیط کالبدی و عملکردی محلة غیررسمی سایان شهر زنجان، در بهزیستی روان­شناختی ساکنان است. پژوهش حاضر، در زمرة پژوهش­های اکتشافی - تحلیلی قرار می­گیرد. رویکرد پژوهش کمّی بوده و از نظر کاربست نتایج، می­توان آن­را در زمرة پژوهش­های کاربردی به­شمار آورد. گردآوری داده­ها و اطلاعات مورد نیاز ازطریق مطالعات کتابخانه­ای و روش­های میدانی انجام گردیده­ است. گردآوری و ارزیابی داده­های مرتبط با کیفیت محیط، ازطریق پرسشنامه محقق ساخته بوده و جهت ارزیابی وضعیت بهزیستی روان­شناختی ساکنان از پرسشنامة 54 سوالی «ریف» استفاده شده است. نمونه آماری مورد مطالعه شامل 134 پلاک مسکونی است که به­صورت سیستماتیک و با مراجعه به درب منازل مورد پرسش­گری قرارگرفته­اند. جهت تجزیه و تحلیل شاخص­های اثرمحور و بررسی روابط آن با وضعیت بهزیستی روان­شناختی ساکنان، از مدل­سازی معادلات ساختاری و از نرم­افزار «Smart PLS» سوده برده شده است. داده­های مشاهدة کارشناسی نیز با استفاده از روش تحلیل کیفی مورد ارزیابی قرارگرفته­اند. براساس نتایج به­دست آمده؛ سازة بهزیستی روان­شناختی در محله غیررسمی سایان به­میزان 266/0 توسط کیفیت محیط کالبدی و عملکردی تببین می­گردد. این مهمّ بیش از همه ازطریق کیفیت محیط کالبدی با ضریب معناداری 186/3 و ازطریق 3 مولفة بهداشت محیطی، خوانایی و اصالت محیط بر وضعیت بهزیستی روان­شناختی ساکنان محله غیررسمی سایان، مؤثر واقع­می­گردد و نشان­دهندة نقش معنادار کیفیت محیط کالبدی و عملکردی بر بهزیستی روان­شناختی ساکنان است

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Explaining the Role of the Environmental Quality of Residential Neighborhoods in the Psychological Well-Being of Residents (Case Study: Sayan Neighborhood of Zanjan City)

نویسندگان [English]

  • Shahram Mohammadi 1
  • Mahin Nastaran 2
  • Homayoon Nooraie 3
1 PhD Student of Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor of Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
3 Assistant Professor of Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده [English]

With the beginning of paying attention to the concept of environmental quality in recent decades, the importance of studying the psychological quality of urban environments has gradually increased. This has been largely neglected in relation to informal neighborhoods. In this regard, the aim of the present study is to explain the role of the quality of the physical and functional environment of Sayan informal neighborhood in Zanjan city in the psychological well-being of the residents. The research is classified as exploratory-analytical research. The approach of the research is quantitative and in terms of the application of the results, it can be considered as applied research. Collecting the required data and information has been done through library studies and field methods. The collection and assessing of the data related to the quality of the environment was done through a researcher-made questionnaire, 54-question Ryff questionnaire was used to assess the psychological well-being of the residents. The statistical sample includes 134 residential plates that have been questioned systematically by referring to the doors of the houses. Structural equation modeling and Smart PLS software have been used to analyze effect-oriented indicators and examination of their relationship with the psychological well-being of residents. Expert observation data have also been evaluated using the qualitative analysis method. Findings show that the quality of the physical environment is more effective than the quality of the functional environment in the psychological well-being of the residents of Sayan neighborhood. This is done through three components including environmental health, legibility and authenticity of environment. The quality of the functional environment also affects the psychological well-being of the residents through the land use.  

کلیدواژه‌ها [English]

  • The quality of environment
  • psychological health and wellbeing
  • Zanjan city

مراجع

آبرون، علی­اصغر؛ قرایی، فریبا و طباطبائیان، مریم (1397)، واکاوی ابعاد کیفیت محیط شهری مؤثر بر سطح سلامت روانی شهروندان، مورد مطالعاتی: محله‌های بهار و انقلاب اسلامی شهر سبزه وار، نشریه معماری و شهرسازی آرمانشهر، دانشگاه علم و صنعت ایران،  دوره 11، شماره 25: 263-251.https://www.armanshahrjournal.com/article_85113.html
برزگر، صادق؛ حیدری، محمد تقی و احدنژاد روشتی، محسن (1400)، تحلیل سکونت­گاه‌های غیررسمی با رویکرد زیست‌پذیری (مورد مطالعه: محلات غیررسمی شهر زنجان)، فصلنامه برنامه ریزی منطقه ای، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، دوره 2، شماره 33، شماره پیاپی 33: 152-137.DOR: 20.1001.1.22516735.1398.9.33.10.3    https://jzpm.marvdasht.iau.ir/article_3429.html
پاکزاد، جهانشاه (1389)، سیر اندیشه­ها در شهرسازی (2) از کمیّت تا کیفیت، چاپ اول، تهران: انتشارات آرمانشهر.
پاکزاد، جهانشاه و بزرگ، حمیده (1394)، الفبای روانشناسی محیط برای طراحان، چاپ سوم، تهران: آرمانشهر.
پور احمد، احمد؛ فرهادی، ابراهیم؛ قربانی، رامین و درودی­نیا، عباس (1397)، تأثیر چشم­اندازهای شهری بر سلامت روان شهروندان (مطالعه موردی: منطقه 2 و 9 شهر تهران)، فصلنامه شهر پایدار، انجمن جغرافیا و برنامه­ریزی شهری ایران، دوره 1، شماره 3: 33-17.     Doi: 10.22034/JSC.2018.88476https://www.jscity.ir/article_88476.html
حکمتی، امیرحسین؛ جودکی، حمیدرضا و زیاری، یوسفعلی (1401)، ارزیابی و رتبه­بندی شاخص‌های پایداری محیط شهری منطقه 22 کلانشهر تهران در راستای حفظ اکوسیستم طبیعی، فصلنامه اکوسیستم­های طبیعی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نور، سال سیزدهم، شماره چهارم، پیاپی 50: 54-39.https://sanad.iau.ir/Journal/nei/Article/983341
حکیمیان، پانته آ و مظهری، مهرنوش (1398)، تدوین چارچوب مفهومی تبیین کننده کیفیت‌های طراحی شهری مرتبط با سلامت روان ساکنان محلات شهری، نشریه گفتمان طراحی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، دوره اول، شماره 1: 17-11.https://udd.modares.ac.ir/article-40-34548-fa.html
دهقان، فاطمه؛ گلکار، کورش و حکیمیان، پانته آ (1401)، نقش طراحی‌‌ شهری بر سلامت روان: تبیین چارچوب مفهومی رابطه کیفیت‌‌های محیط شهری و سلامت روان ساکنان شهر با تأکید بر افسردگی، نشریه معماری و شهرسازی آرمانشهر، دانشگاه علم و صنعت ایران،  دوره 15، شماره پیاپی 38، 215-199.   Doi: 10.22034/AAUD.2022.261740.2372 https://www.armanshahrjournal.com/article_152332.html
رفیعیان، مجتبی و مولودی، جمشید (1390)، رویکردها و روش‌های سنجش کیفیت محیط مسکونی شهری، چاپ اول، تهران: آذرخش.
رفیعیان، مجتبی؛ عسگری زاده، زهرا و فرزاد، مهناز (1392)، مطلوبیت سنجی محیط های شهری (نگرشی تحلیلی در سنجش کیفیت محیط شهری، رویکردها، شاخص­ها و روش­ها)، چاپ اول، تهران: موسسه نشر شهر.
سادات حسینی، حکیمه و عبدی زرین، سهراب (1399)، مقدمات بهزیستی روان­شناختی، تهران: انتشارات آزمون یار پویا.
سروستان، نرگس (1398)، بازکاوی مفاهیم بهزیستی روانشناختی، مجله پیشرفت های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، الهام قیاسی، سال دوم، شماره 14: 96-80.https://ensani.ir/file/download/article/1612092180-10146-16-68.pdf     
طباطبائیان، مریم و تمنایی، مینا (1392)، نقش محیط­های ساخته شده در سلامت روان، نشریه معماری و شهرسازی آرمانشهر، دانشگاه علم و صنعت ایران، 6 (11)، 101-109.https://www.armanshahrjournal.com/article_33468.html
عبداله­زاده فرد، علیرضا و شمس­الدینی، علی (1399)، نقش کیفیت محیطی محله در سلامت روحی و روانی ساکنان (مطالعه موردی محله سنگ سیاه، کلان‌شهر شیراز)، نشریه دانش شهرسازی، دانشگاه گیلان، دوره 4، شماره 2: 114-95.  Doi: 10.22124/UPK.2020.14650.1307    https://upk.guilan.ac.ir/article_4003.html
عظیمی، المیرا؛ ستارزاده، داریوش؛ بلبلیان، لیدا؛ عبداله­زاده طرف، اکبر و فرامرزی اصل، مهسا (1399)، ارزیابی تاثیر عوامل کالبدی-محیطی فضاهای عمومی بر سلامت روان شهروندان(مطالعه مورد: شهر اردبیل، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی)، دانشگاه خوارزمی تهران، دوره 20، شماره 59، 319-307.https://jgs.khu.ac.ir/article-1-3755-fa.html
قاسمی سیانی, محمد و فرتاش مهر, نسیم (1402)، بررسی نقش فضاهای عمومی در سلامت روان شهروندان مطالعه موردی: منطقه 2 شهرداری کرمانشاه، نشریه جغرافیا و روابط انسانی، آئیژ عزمی، 6(2): 628-642..    doi: 10.22034/gahr.2023.421120.1968    https://www.gahr.ir/article_185140.html
قضاوی، زهرا؛ ضیغمی، رضا؛ ساریچلو، محمدابراهیم و شهسواری، سعید (1398)، تأثیر آموزش راهبردهای نظم­جویی شناختی هیجان بر بهزیستی­روان­شناختی­پرستاران­شاغل در بخش­های­روان­پزشکی،­نشریه­روان­پرستاری، انجمن­علمی­پرستاری­ایران، دوره7، شمار4: 73-65.https://ijpn.ir/article-1-1406-fa.html
کریمی، فیروزه؛ چاره­جو، فرزین و کتاب اللهی، کسری (1401)، ارزیابی تأثیر کیفیت‌های طراحی شهری بر سلامت روانی و شادمانی شهروندان (نمونۀ موردی: محله‌های چهارباغ و سوران در شهر سنندج)، نشریه جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، دانشگاه اصفهان، دوره 33، شماره 4، شماره پیاپی 88، 48-27.   Doi: 10.22108/GEP.2022.131505.1468 https://gep.ui.ac.ir/article_26860.html
لشکری، الهام و خلج، مهرشاد (1393)، سنجش کیفیت محیط شهری با رویکرد مکان محور، تهران: گنج هنر.
مرکز آمار ایران (1395)، نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن. تهران: معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی.
مهدیزاده، جواد (1386)، برنامه­ریزی راهبردی شهری (تجربیات اخیر جهانی و جایگاه آن در ایران)، تهران: شرکت طرح و نشر پیام سیما.
مهندسین مشاور آرمانشهر (1385)، طرح بازنگری تفصیلی شهر زنجان، جلد دوم، مطالعات کلی در مقیاس طرح جامع، سازمان مسکن و شهرسازی استان زنجان.
هاتف­نیا، فاطمه؛ درتاج، فریبرز، درتاج؛ علی پور، احمد و فرخی، نورعلی (1398)، تأثیر اهمال کاری تحصیلی بر بهزیستی روان­شناختی: نقش­های واسطه­ای شناور بودن، عواطف مثبت- منفی و رضایت از زندگی، فصلنامه علمی و پژوهشی پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، انجمن روان شناسی ایران، دوره2، شماره33: 76-53.https://www.socialpsychology.ir/article_91536.html
هاشم پور, امیررضا و عزتی مهر, محمدرضا (1400)، تاثیر فضاهای سبز (پارک محله‌ای) بر سلامت روانی (شادمانی) ساکنین، نمونه موردی محله‌های میرداماد و مقصودیه در شهر تبریز. مهندسی و مدیریت ساخت, دکتر روح اله طاهرخانی، 6(2): 22-28.https://www.jecm.ir/article_156250.html
    Chang, P; Tsou, C and Li, Y-S., (2020), Urban-greenway factors influence on older adults psychological well-being: A case study of Taichung, Taiwan, Urban Foresty& Urban Greening, 49, 126606.https://doi.org/10.1016/j.ufug.2020.126606   
Dong, H and Qin, B., (2017), Exploring the link between neighborhood environment and mental wellbeing: A case study in Beijing, China. Landscape and Urban Planning. 164: 71-80.https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2017.04.005    
Forsyth, A., (2020), What is a healthy place? Models for cities and neighbourhoods, Journal of Urban Design, 25(2): 186-202, DOI: 10.1080/13574809.2019.1662718 
Hasted, Holy. William and Burchell, Brendan (2022), Does public space have to be green to improve well-being? An analysis of public space across Greater London and its association to subjective well-being, Journal of Cities, 125 :103569: 1-11, https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.103569     
Hong, S.-K.; Lee, S.-W.; Jo, H.-K and Yoo, M., (2019), Impact of Frequency of Visits and Time Spent in Urban Green Space on Subjective Well-Being. Sustainability, 11, 4189. https://doi.org/10.1093/jurban/jti001.
Lecic-Tosevski, D., (2019), Is urban living good for mental health?, Current Opinion in Psychiatry: 32 (3): 204-209. doi: 10.1097/YCO.0000000000000489.
Ma, Shuang; Wang, Biyan; Liu, Wei; Zhou, Hanxiao; Wang, Yuqian and Li, Shuangjin., (2024),Assessment of street space quality and subjective well-being mismatch and its impact, using multi-source big data, Cities, 147: 104797.https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104797.
Mishra, A and Yu, R., (2020), Urban planning & mental health: How can we design healthier cities for our aging population to improve mental health outcomes?, University of Western Ontario Medical Journal, 88(2): 6-33.https://doi.org/10.5206/uwomj.v88i2.7307   
Roslan, S.; Ahmad, N.; Nabilla, N. and Ghiami, Z., (2017), Psychological Well-being among Postgraduate Students, Acta Medica Bulgarica, (44)1: 35-41. https://doi.org/10.1515/amb-2017-0006. 
Rugel, EJ; Carpiano, RM; Henderson, SB and Brauer, M., (2019), Exposure to natural space, sense of community belonging, and adverse mental health outcomes across an urban region. Environ Res, 171:365-377.doi:10.1016/j.envres.2019.01.034. 
Ryff, C. D (1989), Happiness is everything, or is it? Exploration on the meaning of psychological wellbeing, Journal of Personality and Social Psychology, 57(6): 1069-1081.https://doi.org/10.1037/0022-3514.57.6.1069
Vujčić, M; Tomićević, J; Zivojinovic, I and Tosković, O., (2019), Connection between urban green areas and visitors' physical and mental well-being, Urban Forestry & Urban Greening. 40: 299–307.https://doi.org/10.1016/j.ufug.2018.01.028
جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای
دوره 14، شماره 51
خرداد 1403
صفحه 219-222

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 23 دی 1402
  • تاریخ بازنگری: 19 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش: 18 فروردین 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار