ارزیابی شاخص سازگاری سرانة زمین با استفاده از مدل هم‌پوشانی و تحلیل فضایی در محیط «GIS» (نمونۀ موردی: شهراردبیل)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه محقق اردبیلی- گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری- روستایی

2 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

توسعه و رشد کالبدی و جمعیتی سریع طی دهه‌های اخیر، موجب بروز مشکلات فراوانی در شهرها شده است. شهر اردبیل نیز با توجه به قدمت تاریخی و همچنین رشد بالای جمعیتی و کالبدی از این امر مستثنی نبوده است. این پژوهش، به بررسی و ارزیابی شاخص سازگاری سرانة زمین در شهر اردبیل با استفاده از مدل هم­پوشانی و تحلیل فضایی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی «GIS» می‌پردازد. هدف اصلی این مطالعه، تعیین میزان سازگاری سرانة زمین برای استفاده­های مختلف شهری و ارائة راهکارهایی برای بهبود برنامه‌ریزی و توسعة پایدار شهری است. برای این منظور، ابتدا داده‌های مکانی و توصیفی مربوط به کاربری زمین‌های شهری از منابع مختلف جمع‌آوری شده و سپس با استفاده از ابزارهای تحلیل فضایی در «GIS» پردازش شده‌اند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که استفاده از این مدل می‌تواند به شناسایی مناطق مناسب برای توسعةآتی و بهینه‌سازی کاربری‌های موجود کمک کند؛ همچنین دیگر یافته­ها بیانگر آن است که نابرابری سازگاری بین برخی از کاربری‌های شهری مانند: مناطق مسکونی با بیش از 42 درصد، کاربری آموزشی با بیش از 35 درصد، کاربری اداری با 38 درصد، کاربری درمانی با 25 درصد و کاربری ورزشی با 16 درصد، با کاربری‌های همجوار وجود دارد. کاربری جهانگردی با بیش از 80 درصد، کاربری مذهبی و فرهنگی با بیش از 75 درصد و کاربری تجاری با بیش از 70 درصد در شرایط کاملاً سازگار و نسبتاً سازگار با کاربری‌های همجوار خود قرار داشته و کمترین ناسازگاری با سایر کاربری‌ها را دارند؛ بنابراین برنامه‌ریزان و طراحان شهری می­بایست در برنامه‌های مربوطه به توسعة آینده، ضمن تخصیص بهترین فضا به کاربری‌های مورد نیاز، برای برطرف کردن کمبودهای فعلی، به توزیع مناسب کاربری‌های همجوار براساس مؤلفه‌های مکانی- فضایی توجه ویژه داشته باشند.این مطالعه پیشنهاداتی عملی برای بهبود سیاست‌های برنامه‌ریزی شهری و مدیریت زمین در اردبیل ارائه می‌دهد که می‌تواند به­عنوان الگویی برای سایر شهرها نیز مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluation of Land Suitability Index per Capita Using Overlap Model and Spatial Analysis in GIS Environment (Case Study: Ardabil City)

نویسندگان [English]

  • bahram imani 1
  • Jafar Jafarzadeh 2
1 Associate Professor of Geography and Rural Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Iran.
2 Instructor, Department of Geography and Rural and Urban Planning, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Iran.
چکیده [English]

Rapid physical and population development and growth in recent decades has caused many problems in cities, and Ardabil city has not been exempted from this due to its historical antiquity and high population and physical growth. This research examines and evaluates the land suitability index per capita in Ardabil city using the overlap model and spatial analysis in the geographic information system (GIS) environment. The main purpose of this study is to determine the per capita suitability of land for different urban uses and provide solutions to improve planning and sustainable urban development. For this purpose, first, spatial and descriptive data related to urban land use were collected from different sources and then processed using spatial analysis tools in GIS. The research results show that the use of this model can help identify suitable areas for future developments and optimize existing uses. The findings of this research show that there is an inequality of compatibility among some urban uses such as residential areas with more than 42%, educational use with more than 35%, administrative use with 38%, medical use with 25% and sports use with 16%. They have neighboring uses. Tourist use with more than 80%, religious and cultural use with more than 75%, and commercial use with more than 70% are in completely compatible and relatively compatible conditions with their neighboring uses and have the least incompatibility with other uses. Therefore, urban planners and designers should pay special attention to the proper distribution of neighboring uses based on spatial-spatial components, while allocating the best space to the uses needed to solve the current shortage, in the programs related to future development. This study provides practical suggestions for improving urban planning policies and land management in Ardabil, which can be used as a model for other cities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban Geography
  • Land Use
  • Per Capita
  • Compatibility
  • Sustainable Development
  • Ardabil

مراجع

ابراهیم­زاده، عیسی؛ قادرمزی، جمیل. (1396). ارزیابی کمی و کیفی کاربری اراضی شهری با تأکید بر پایداری کاربری مسکونی (نمونة موردی: شهر دهگلان در استان کردستان)، آمایش محیط، 10(38 )، 1-25. https://sid.ir/paper/130653/fa.
جعفرزاده، جعفر؛ نظم­فر، حسین. (1398). بررسی کارآیی روش‌های طبقه‌بندی تصاویر ماهواره­ای در ارزیابی تغییرات کاربری اراضی شهری با استفاده از بهینه‌سازی مقیاس در پردازش شی‌ءگرا (مورد مطالعه: شهر اردبیل)، فصلنامة علمی ­و­ پژوهشی پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 10(36)، 117-128.. 20.1001.1.22285229.1398.10.36.9.1
حاتمی، داوود؛ عربی، زهرا؛ رحمانی، اسماعیل. (1395). مکان­یابی بهینة فضای سبز شهری با استفاده از مدل «Fuzzy Logic» و «AHP»، در محیط «GIS» (نمونة موردی: شهر مشهد)، آمایش محیط، 9(32)، 63-84.https://sid.ir/paper/130625/fa.
زیاری، کرامت‌الله. (1393). برنامه‌ریزی کاربری اراضی شهری، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ژاله­رجبی، پروانه؛ احمدیان، رضا؛ زرآبادی، زهراسادات سعیده. (1399). مدل­سازی تخصیص کاربری‌های شهری با رویکرد عدالت فضایی براساس روش‌‌های بهینه‌سازی چند هدفه، فصلنامة مطالعات شهری، 9(36)، 41-54. doi: 10.34785/J011.2021.998.
ضرابی، اصغر؛ رضائی، میثم؛ نادری، بهنام؛ کریمی، بهروز. (1393). ارزیابی و تحلیل کاربری اراضی شهر کازرون با استفاده از «GIS»، نشریة علمی جغرافیا و برنامه­ریزی، 18(50)، 207-234.https://sid.ir/paper/391181/fa
عزت­پناه، بختیار؛ شگوری، مصطفی؛ مددی، اکبر.(1393). مدل­سازی مکان­یابی پارکینگ­های طبقاتی با استفاده از روش «AHP» و شاخص هم­پوشانی وزنی در محیط«GIS» (مطالعة موردی: منطقة 2 اردبیل)، آمایش محیط، 7(27)، 1-20.https://sid.ir/paper/130528/fa .
مددی، عقیل؛ آزادی مبارکی، محمد؛ بابایی اقدم، فریدون. (1392). مدل­سازی مکان­های مناسب دفن زباله با استفاده از روش­های «AHP»، منطق فازی، شاخص هم­پوشانی وزنی و منطق بولین (مطالعة موردی: شهر اردبیل)، جغرافیا و برنامه­ریزی، 17(45)، 235-254.
مشکینی،ابوالفضل؛ حاصل‌طلب، محسن؛ پورطاهری، مهدی. (1392). سنجش سازگاری کاربری اراضی براساس مدل «GIS_AHP» در محلة عنصری مشهد، جغرافیاو توسعة ناحیه­ای، 11(1).doi: 10.22067/geography.v11i20.30793.
نورائی، همایون؛ رحیمی، احمد؛ فتاحیان، مهسا. (1400). ارزیابی کیفی کاربری جایگاه­های سوخت­رسانی خطی کلان­شهر اصفهان براساس ترکیب منطق فازی و فرآیند تحلیل سلسله­مراتبی، فصلنامة برنامه­ریزی توسعة شهری و منطقه­ای، 6(17)، 1-28.doi: .10.22054/urdp.2021.53803.1233
وارثی، حمیدرضا؛ تقوایی، مسعود؛ شریفی، نسرین. (1394). تحلیل فضایی و مکان­یابی بهینة فضاهای سبز شهری (نمونة موردی: شهر نجف­آباد). فصلنامة علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه­ریزی شهری، 6(21)، 51-72..doi: 20.1001.1.22285229.1394.6.21.4.8
وفایی، ابوذر؛ دولت­یاریان، کامران. (1401). سنجش و ارزیابی شاخص سازگاری کاربری اراضی شهری با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعة موردی: شهر کاشان)، اطلاعات جغرافیایی، 31(123 )، 107-126. https://doi.org/10.22131/sepehr.2022.699913.
الیاسی، غلامرضا؛ بحرودی، عباس؛ سرچشمه، امیر عادلی؛ کریمی، محمد؛ حسن­زاده، جمشید. (1389). ارزیابی عملکرد مدل منطبق بر «GIS» در تحلیل­های مکانی به­منظور اکتشافات معدنی، مجلة علوم دانشگاه تهران، 36(1).
Ahire, V., Behera, D. K., Saxena, M. R., Patil, S., Endait, M., & Poduri, H. (2022). Potential landfill site suitability study for environmental sustainability using GIS-based multi-criteria techniques for nashik and environs. Environmental Earth Sciences, 81(6), 178.https://www.researchgate.net/publication/359122346_Potential_landfill_site_suitability_study_for_environmental_sustainability_using_GIS-based_multi-criteria_techniques_for_nashik_and_environs
Bahram, I., Farshid, S., Jafar, J. (2020). Evaluating metropolises grow and their impact on the around villages using Object-Oriented Images. Tema. Journal of Land Use, Mobility and Environment , 13 (1), 41-53. http://dx.doi.org/10.6092/1970-9870/6525
Chen, Y., Liu, S., Ma, W., & Zhou, Q. (2023). Assessment of the Carrying Capacity and Suitability of Spatial Resources and the Environment and Diagnosis of Obstacle Factors in the Yellow River Basin. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 3496.https://www.researchgate.net/publication/368587437_Assessment_of_the_Carrying_Capacity_and_Suitability_of_Spatial_Resources_and_the_Environment_and_Diagnosis_of_Obstacle_Factors_in_the_Yellow_River_Basin
Mohamed, A., & Worku, H. (2020). Simulating urban land use and cover dynamics using cellular automata and Markov chain approach in Addis Ababa and the surrounding. Urban Climate, 31, 100545.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2212095519302238
Mundhe, N. N., & Jaybhaye, R. G. (2023). Land Suitability Analysis for In Situ Slum Redevelopment of Pune City Using AHP, Remote Sensing and GIS Techniques. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 1-19.https://www.researchgate.net/publication/372901643_Land_Suitability_Analysis_for_In_Situ_Slum_Redevelopment_of_Pune_City_Using_AHP_Remote_Sensing_and_GIS_Techniques
Nazmfar, H., & Jafarzadeh, J. (2018). Classification of satellite images in assessing urban land use change using scale optimization in object-oriented processes (a case study: Ardabil city, Iran). Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 46, 1983-1990.https://www.researchgate.net/publication/365360545_Classification_of_Satellite_Images_in_Assessing_Urban_Land_Use_Change_Using_Scale_Optimization_in_Object-Oriented_Processes_A_Case_Study_Ardabil_City_Iran
Owoseni, J. O. (2023). Landfill site suitability mapping for rational development planning: a GIS-based multi-criteria evaluation in Edo State, Nigeria. GeoJournal, 1-22.https://www.researchgate.net/publication/370261750_Landfill_site_suitability_mapping_for_rational_development_planning_a_GIS-based_multi-criteria_evaluation_in_Edo_State_Nigeria
Pathan, A. I., Agnihotri, P. G., & Patel, D. (2022). Integrated approach of AHP and TOPSIS (MCDM) techniques with GIS for dam site suitability mapping: a case study of Navsari City, Gujarat, India. Environmental Earth Sciences, 81(18), 443.https://www.researchgate.net/publication/363274589_Integrated_approach_of_AHP_and_TOPSIS_MCDM_techniques_with_GIS_for_dam_site_suitability_mapping_a_case_study_of_Navsari_City_Gujarat_India
Paul, S., & Ghosh, S. (2022). Identification of solid waste dumping site suitability of Kolkata Metropolitan Area using Fuzzy-AHP model. Cleaner Logistics and Supply Chain, 3, 100030.
Reba, M., & Seto, K. C. (2020). A systematic review and assessment of algorithms to detect, characterize, and monitor urban land change. Remote sensing of environment, 242, 111739.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772390922000038
Saketa, Y., Tamene, N., & Melknew, M. (2023). Municipal solid waste disposal site suitability analysis using multi-criteria evaluation in Assosa, Ethiopia. International Journal of Environmental Science and Technology, 20(4), 3815-3830.https://www.researchgate.net/publication/360509443_Municipal_solid_waste_disposal_site_suitability_analysis_using_multi-criteria_evaluation_in_Assosa_Ethiopia
Tanvir, M. R., & Haque, A. (2023). Assessment of Development Plans for Small Urban Areas of Bangladesh: Remote Sensing and GIS-based Approach. Applied Spatial Analysis and Policy, 1-35.https://www.researchgate.net/publication/372441259_Assessment_of_Development_Plans_for_Small_Urban_Areas_of_Bangladesh_Remote_Sensing_and_GIS-based_Approach
Tennakoon, S., Apan, A., Maraseni, T., & Altarez, R. D. D. (2023). Decoding the impacts of space and time on honey bees: GIS based fuzzy AHP and fuzzy overlay to assess land suitability for apiary sites in Queensland, Australia. Applied Geography, 155, 102951.https://www.researchgate.net/publication/371212913_Decoding_the_impacts_of_space_and_time_on_honey_bees_GIS_based_fuzzy_AHP_and_fuzzy_overlay_to_assess_land_suitability_for_apiary_sites_in_Queensland_Australia
Van Vliet, J., Birch-Thomsen, T., Gallardo, M., Hemerijckx, L. M., Hersperger, A. M., Li, M., ... & Van Rompaey, A. (2020). Bridging the rural-urban dichotomy in land use science. Journal of Land Use Science, 15(5), 585-591.https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1747423X.2020.1829120
Wang, L., Wu, L., Zhang, W., & Jing, W. L. (2023). Dual-objective pattern optimization method for land suitability zoning in mountain counties. Journal of Mountain Science, 20(1), 209-226.https://www.researchgate.net/publication/367290717_Dual-objective_pattern_optimization_method_for_land_suitability_zoning_in_mountain_counties
Zhou, L., Dang, X., Sun, Q., & Wang, S. (2020). Multi-scenario simulation of urban land change in Shanghai by random forest and CA-Markov model. Sustainable Cities and Society, 55, 102045.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2210670720300329
Zhou, Y., Huang, C., Wu, T., & Zhang, M. (2023). A novel spatio-temporal cellular automata model coupling partitioning with CNN-LSTM to urban land change simulation. Ecological Modelling, 482, 110394.https://ideas.repec.org/a/eee/ecomod/v482y2023ics0304380023001254.html
جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای
دوره 14، شماره 52
مهر 1403
صفحه 59-90

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 14 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری: 26 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش: 09 تیر 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار