تحلیل وضعیت تاب آوری شهر مشهد در مواجهه با ناامنی آبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، ایران.

2 استاد گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران.

3 دانشیار گروه جغرافیای انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، ایران

چکیده

امروزه ناامنی آبی یکی از بزرگ‌ترین خطرات برای حیات بشر محسوب می­شود و شهرها را با چالش­های عدیده­­ای همچون: تهدید سلامت و معیشت شهروندان، کمبود آب سالم و بهداشتی، افزایش فقر شهری، تهدید امنیت غذایی، محدود نمودن توسعة اقتصادی شهری و غیره روبرو نموده است. از این منظر، طی دهه­های اخیر برای حل این چالش و کاهش اثرات آن در شهرها، راه­حل­ها و دیدگاه­های مختلفی مطرح­ شده که یکی از مهم‌ترین این راه­حل­ها، توجه به مفهوم تاب‏آوری شهری بوده که طی سال­های اخیر، توجه زیادی را در حوزة شهرسازی به خود جلب نموده است. به همین منظور، پژوهش حاضر در راستای سنجش وضعیت تاب­آوری شهر مشهد در مواجهه با ناامنی آبی انجام‌ گرفته است. در این پژوهش با روش کمی، ماهیت توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر چهارچوب سنجشی، پرسش­نامه­هایی محقق­ساخته بر اساس طیف لیکرت و با استفاده از فرمول کوکران بین 400 نفر از شهروندان شهر مشهد و همچنین با استفاده از روش گلوله­برفی بین 40 نفر از کارشناسان شرکت آب و فاضلاب شهر مشهد و شرکت آب منطقه­ای خراسان رضوی و 40 نفر از متخصصان و پژوهشگران مرتبط با موضوع پژوهش در سطح شهر مشهد توزیع ‌شده و برونداد آن­ها با آزمون تی­تک نمونه­ای، آزمون همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون چندگانه، مورد تجزیه­وتحلیل قرارگرفته است. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که شهر مشهد از تاب­آوری لازم برای مواجهه با ناامنی آبی و کاهش اثرات آن برخوردار نبوده (پایین­بودن میانگین آن از 3) و در صورت تقویت ظرفیت تاب­آوری آن در بستر تأمین آب آشامیدنی و تصفیه آن برای شهروندان (ضریب همبستگی 868/0)، پایداری محیط­ زیست آب (ضریب همبستگی 729/0)، حکمروایی آب (ضریب همبستگی 698/0)، کاهش بلایای مرتبط با آب (ضریب همبستگی 635/0) و بهره­­وری و مقرون­به‌صرفه بودن تأمین آب آشامیدنی برای شهروندان (ضریب همبستگی 548/0)، می­توان انتظار تحقق امنیت آبی در سطح این شهر را داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Resilience Status of Mashhad City in the Face of Water Insecurity

نویسندگان [English]

  • Abolfazl Mansouri Etminan 1
  • Keramatollah Ziari 2
  • Ali Hosseini 3
1 Ph.D student of Geography and Urban Planning, Kish International Campus, University of Tehran, Iran.
2 Professor of the Department of Human Geography and Planning, Faculty of Geography, University of Tehran, Iran.
3 Associate Professor of the Department of Human Geography and Planning, Faculty of Geography, University of Tehran, Iran.
چکیده [English]

Today, water insecurity is one of the biggest threats to human life, which has faced the cities with many challenges such as threats to the health and livelihood of citizens, lack of safe and sanitary water, increase urban poverty, threats to food security, restrictions on economic development, etc. From this point of view, in recent decades, various solutions and perspectives have been proposed to solve this challenge and reduce its effects on the level of urban settlements. In the meantime, one of the most important solutions is paying attention to the concept of urban resilience, which has attracted a lot of attention in the field of urban planning in recent years. For this purpose, the current research has been carried out in order to measure the resilience of Mashhad city in the face of water insecurity. In this research, with a quantitative method, descriptive-analytical in nature and based on a measurement framework, researcher-made questionnaires based on the Likert scale using the Cochran formula and the snowball method were distributed among 400 citizens of Mashhad, 40 experts from Mashhad City Water and Wastewater Company and Khorasan Razavi Regional Water Company, as well as 40 experts and researchers related to the research topic in Mashhad and their output has been analyzed with one-sample t-test, Pearson's correlation test and multiple regression analysis. The results of this research show that the city of Mashhad did not have the necessary resilience to face water insecurity and reduce its effects (the average is lower than 3) and if its resilience capacity is strengthened in the context of drinking water supply and purification for citizens (correlation coefficient 0.868), water environmental sustainability (correlation coefficient 0.729), water governance (correlation coefficient 0.698), reducing water-related disasters (correlation coefficient 0.635) and increasing productivity and making affordable drinking water supply for citizens (correlation coefficient 0.548), we can expect the realization of water security at the level of this city.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Water Insecurity
  • Climate Change
  • Water Crisis
  • Urban Resilience
  • Mashhad City

مراجع

جمالی، صابر؛ صالح­نیا، نرگس؛ انصاری، حسین؛ رحیمی آغ چشمه، فرشته. (1401). بررسی اثر همه­گیری کووید 19 بر امنیت آبی، امنیت غذایی و محیط­زیست ایران، نشریه مدیریت آب در کشاورزی، جلد 9، شماره 1، صص 180-161.https://www.sid.ir/paper/1031491/fa
حکمت­نیا، حسن؛ نصیری هنده خاله، اسماعیل؛ اسکندری نوده، محمد؛ یونسی سندی، ریحانه. (1402). تبیین معیارهای کالبدی مؤثر در ارتقای تاب‏آوری سکونتگاه­های غیر رسمی در برابر مخاطرات محیطی (موردمطالعه: شهر همدان)، مجله علمی پژوهشی مخاطرات محیط طبیعی، دوره 12، شماره 35، صص 94-79.http://doi.org/10.22111/JNEH.2022.40625.1861
دهقان، پوریا؛ حسین­پور مقدم، منا؛ لشکری­پور، غلامرضا؛ غفوری، محمد. (1392). بررسی اشکال ژئومورفولوژی حوضة آبریز رودخانه کشف رود (شمال شرق ایران)، هشتمین همایش انجمن زمین­شناسی مهندسی و محیط­زیست ایران، دانشگاه فردوسی مشهد.http://profdoc.um.ac.ir/articles/a/1040677.pdf
زیاری، کرامت اله؛ منصوری اطمینان، ابوالفضل؛ محمدی یل­سویی، مهرداد. (1401). بررسی و تحلیل نقش تاب‏آوری نهادی در مواجهه با اثرات تغییرات اقلیمی بر شهرها (مورد پژوهی: شهر مشهد)، فصلنامه جغرافیا و توسعه فضای شهری، مقاله آماده انتشار.https://doi.org/10.22067/jgusd.2022.78089.1237
 
سالمی سرمست، سینا؛ زهرایی، بنفشه. (1400). ارزیابی امنیت آبی ایران در سطح استانی با استفاده از شاخص ترکیبی، فصلنامه مدیریت آب و آبیاری، دوره 11، شماره 3، صص 632-617.http://doi.org/10.22059/JWIM.2021.327554.903
شهرداری شهر مشهد. (1402). https://www.mashhad.ir
شرکت آب منطقه­ای استان خراسان رضوی. (1403). آمارنامه آب مشهد مقدس.www.khrw.ir/uploaded_files/DCMS/wysiwyg/files/AmarnamehMashhad14030430_118.pdf
کاویانی­راد، مراد؛ ساسان­پور، فرزانه؛ نصرتی، حمیدرضا. (1398). واکاوی مفهوم امنیت آب از منظر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال پانزدهم، شماره اول، صص 59-23.http://doi.org/20.1001.1.17354331.1398.15.53.2.3
مالکی، نادر؛ شاکری بستان­آباد، رضا؛ صالحی کمرودی، محسن؛ سیدآبادی، سعیده. (1400). بررسی وضعیت شاخص ترکیبی امنیت آبی استان­های ایران در بازه 95-1390: کاربردی از روش­های تحلیل چندمعیاره، نشریه آب و توسعه پایدار، سال هشتم، شماره 2، صص 32-21.http://doi.org/10.22067/JWSD.V8I2.1028
مختاری هشی، حسین. (1401). سیاست و فضا: تحلیل نظری تاثیر نئولیبرالیسم بر بحران آب، فصلنامه برنامه­ریزی و آمایش فضا، دوره 26، شماره 1، صفحات 29-1.http://doi.org/10.50541/HSMSP.26.1.1
مرکز آمار ایران. (1395). نتایج هشتمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن.https://www.amar.org.ir
ملکی، آمنه. (1400). برنامه­ریزی با هدف ارتقای تاب­آوری آب در مناطق شهری تهران، پایان­نامه کارشناسی ارشد شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران.https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/2b7ace671ad0d563976a6c75f37b1ff1
مهرابی، شهباز؛ یزدانی، محمدرضا؛ قربانی، مهدی. (1401). ارزیابی تاب‏آوری سیستم اجتماعی- اکولوژیک در برابر کاهش آب قابل‌ دسترس (مطالعه موردی: روستای هرچگان)، دو فصلنامه علمی و پژوهشی مدیریت بحران، شماره 21، صص 80-67.http://doi.org/20.1001.1.23453915.1401.11.1.4.1
یادگاری­فر، فاطمه؛ بودینه، محمدرضا؛ اسمعیل­نژاد، مرتضی. (1402). ارزیابی تاب‏آوری شهرستان زاهدان در برابر بحران آب و خشکسالی، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال بیست­و­دوم، شماره 68، صص 364-345.http://doi.org/10.52547/jgs.23.68.345
یزدیان، مهدی؛ ردایی، مهجین؛ زکی­زاده، حسین. (1398). تحقق امنیت آبی در سازه­های آبی تاریخی شهرهای کویری (مطالعه موردی: شهر یزد)، فصلنامه مطالعات علوم محیط­زیست، دورة چهارم، شماره دوم، صص 1522-1512.https://www.jess.ir/article_93316.html
 
Abbas, F., Al-Naemi, S., Farooque, A. A., & Phillips, M. (2023). A review on the water dimensions, security, and governance for two distinct regions. Water, 15(1), 208.‏https://doi.org/10.3390/w15010208
Aboelnga, H. T., Ribbe, L., Frechen, F. B., & Saghir, J. (2019). Urban water security: Definition and assessment framework. Resources, 8(4), 178.‏https://doi.org/10.3390/resources8040178
Armstrong, M. (2023). Where Water Stress Will Be Highest by 2040.https://www.statista.com/chart/26140/water-stress-projections-global
Babel, M. S., Chapagain, K., Shinde, V. R., Prajamwong, S., & Apipattanavis, S. (2022). A disaggregated assessment of national water security: An application to the river basins in Thailand. Journal of Environmental Management, 321, 115974.‏http://doi.org/10.1016/j.jenvman.2022.115974
Babel, M. S., Shinde, V. R., Sharma, D., & Dang, N. M. (2020). Measuring water security: A vital step for climate change adaptation. Environmental Research, 185, 109400.‏http://doi.org/10.1016/j.envres.2020.109400
Babel, M., Chapagain, K., & Shinde, V. R. (2023). How to measure urban water security? An introduction to the Water Security Assessment Tool (WATSAT). APN Science Bulletin, 13(1), 60-75.http://doi.org/10.30852/sb.2023.2166
Bozorg‐Haddad, O., Dehghan, P., Zareie, S., & Loáiciga, H. A. (2020). System dynamics applied to water management in lakes. Irrigation and Drainage, 69(4), 956-966.‏ https://doi.org/10.1002/ird.2470
Chapagain, K., Aboelnga, H. T., Babel, M. S., Ribbe, L., Shinde, V. R., Sharma, D., & Dang, N. M. (2022). Urban water security: A comparative assessment and policy analysis of five cities in diverse developing countries of Asia. Environmental Development, 43, 100713.‏http://doi.org/10.1016/j.envdev.2022.100713
Cheshmehzangi. A. (2020). The city in need: urban resilience and city management in disruptive disease outbreak events. Springer, Singapore.https://doi.org/10.1007/978-981-15-5487-2
Doshi, S., & Sharma, R. (2021). The role of water governance in ensuring water security: A case of Indian cities. In Climate Change and Water Security: Select Proceedings of VCDRR 2021 (pp. 267-276). Singapore: Springer Singapore.‏https://doi.org/10.1007/978-981-16-5501-2_22
Dolan, F., Lamontagne, J., Link, R., Hejazi, M., Reed, P., & Edmonds, J. (2021). Evaluating the economic impact of water scarcity in a changing world. Nature communications, 12(1), 1-10.‏https://doi.org/10.1038/s41467-021-22194-0
Habiba, U., Abedin, A., & Shaw, R. (2014). Defining Water Insecurity, In Water Insecurity: A Social Dilemma. Published online: 20, 3-20.https://doi.org/10.1108/S2040-7262(2013)0000013007
Hobbie, S. E., & Grimm, N. B. (2020). Nature-based approaches to managing climate change impacts in cities. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375(1794), 20190124.‏https://doi.org/10.1098/rstb.2019.0124
Hoekstra, A. Y., Buurman, J., & Van Ginkel, K. C. (2018). Urban water security: A review. Environmental research letters, 13(5), 053002.‏https://doi.org/10.1088/1748-9326/aaba52
Johannessen, Å., & Wamsler, C. (2017). What does resilience mean for urban water services?. Ecology and Society, 22(1).‏https://doi.org/10.5751/ES-08870-220101
Kalra, R. (2020). Can urban ponds help tackle domestic water scarcity and build resilience?. Journal of Regional and City Planning, 31(2), 180-198.‏https://doi.org/10.5614/jpwk.2020.31.2.5
Khatibi, S., & Arjjumend, H. (2019). Water crisis in making in Iran. Grassroots Journal of Natural Resources, 2(3), 45-54.‏http://journals.grassrootsinstitute.net/journal1-natural-resources/ ISSN: 2581-6853
Krueger, E., Rao, P. S. C., & Borchardt, D. (2019). Quantifying urban water supply security under global change. Global Environmental Change, 56, 66-74.‏https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2019.03.009
Kumar Mishra, B., Gautam, A., Kumar, P., Saraswat, Ch., & Chakraborty, Sh. (2021). Water Security in a Changing Environment: Concept, Challenges and Solutions. Water 2021, 13, 490. Water Quality Assessments for Urban Water Environment, 181.‏https://doi.org/10.3390/w13040490
Leal Filho, W., Totin, E., Franke, J. A., Andrew, S. M., Abubakar, I. R., Azadi, H., ... & Global Adaptation Mapping Initiative Team. (2022). Understanding responses to climate-related water scarcity in Africa. Science of the Total Environment, 806, 150420.‏https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.150420
Marcal, J., Antizar-Ladislao, B., & Hofman, J. (2021). Addressing water security: An overview. Sustainability, 13, 13702.‏https://doi.org/10.3390/su132413702
 National Intelligence Council. (2021). Water Insecurity Threatening Global Economic Growth, Political Stability. Future of Water, NIC.www.dni.gov/files/images/globalTrends/GT2040/NIC_202102489_Future_of_Water_18nov21_UN OURCED.pdf
Pan, Y. H., Gu, C. J., Ma, J. Z., Zhang, T. S., & Zhang, H. (2014). Water Poverty Index in the inland river basins of Hexi Corridor, Gansu province. Advanced Materials Research, 864, 2371-2375.‏https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/AMR.864-867.2371
Saikia, P., Beane, G., Giné Garriga, R., Avello, P., Ellis, L., Fisher, S., Leten, J., Ruiz-Apilánez, I., Shouler, M., Ward, R., & Jiménez, A. (2022). City Water Resilience Framework: A governance based planning tool to enhance urban water resilience. Sustainable Cities and Society, 77, 103497.‏https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103497
Singh, V., & Pandey, A. (2020). Urban water resilience in Hindu Kush Himalaya: Issues, challenges and way forward. Water Policy, 22(S1), 33-45.‏https://doi.org/10.2166/wp.2019.329
Scott, D., Iipinge, K. N., Mfune, J. K., Muchadenyika, D., Makuti, O. V., & Ziervogel, G. (2018). The story of water in Windhoek: a narrative approach to interpreting a transdisciplinary process. Water, 10(10), 1366.‏https://doi.org/10.3390/w10101366
Swatuk, L. A., Brill, G., Buchner-Marais, C., Carden, C., Conradie, E., Day, J., ... & Ncube, B. (2021). Towards the Blue-Green city: Building urban water resilience. Water Resources Institute.‏https://wrcwebsite.azurewebsites.net/wpcontent/uploads/mdocs/Towards%20a%20blue%20green%20city_final%20web.pdf
The United Nations World Water Development Report. (2015). Water for a Sustainable World. (Vol. 1). UNESCO publishing.https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/1711Water%20for%20a%20Sustainable%20World.pdf
UNICEF. (2021). Urban Water Scarcity Guidance Note Preventing zero.www.unicef.org/media/95381/file/Urban-Water-Scarcity-guidance-note.pdf
United Nations. (2023). Water and Disasters.https://www.unwater.org/water-facts/water-and-disasters
United Nations Water funds toolbox. (2023). what is water security? Infographic.https://waterfundstoolbox.org/getting-started/what-is-water-security
Zakeri, M. A., Mirnia, S. K., & Moradi, H. (2022). Assessment of water security in the large watersheds of Iran. Environmental Science & Policy, 127, 31-37.‏https://doi.org/10.1016/j.envsci.2021.10.009
Zuniga-Teran, A. A., Gerlak, A. K., Mayer, B., Evans, T. P., & Lansey, K. E. (2020). Urban resilience and green infrastructure systems: Towards a multidimensional evaluation. Current Opinion in Environmental Sustainability, 44, 42-47.‏https://doi.org/10.1016/j.cosust.2020.05.001
جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای
دوره 14، شماره 53
بهمن 1403
صفحه 25-52

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 13 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 21 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش: 23 آبان 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار