تحلیلی بر مکان‌یابی پناه‌گاه‌های امن شهری با رویکرد پدافند غیر عامل (نمونۀ موردی: شهر اهواز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مهندسی معماری و شهر سازی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه ایلام، ایران

2 گروه مهندسی معماری و شهرسازی، دانشگاه ایلام

چکیده

شهرها به‌عنوان مراکز تجمیع دارایی­های فیزیکی و انسانی، در زمان بحران خسارت زیادی خواهند دید؛ بنابراین پرداختن به امور پدافند غیر عامل می‌تواند خسارات را به میزان قابل ‌توجهی کاهش دهد. برای این منظور امروزه مکان‌یابی با کمک سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی نقش اساسی در تعیین مکان پناهگاه‌های شهری با توجه به اصول پدافند غیر عامل دارد. پژوهش حاضر باهدف مکان­یابی پناهگاه­­های شهری با رویکرد پدافند غیر عامل در سطح شهر اهواز تدوین‌شده است. این پژوهش در زمره تحقیقات کاربردی و برای تدوین آن از روش توصیفی- تحلیلی استفاده‌شده است. اطلاعات مورد نیاز از طریق روش­های کتابخانه­ای و میدانی گردآوری شده است.  ده زیرمعیار مکان‌یابی پناهگاه‌های شهری در قالب سه معیار کلی (عملکردی، کالبدی و طبیعی- محیطی)، انتخاب‌شده و نسبت به آماده­سازی، طبقه­بندی و نرمال­سازی آن‌ها اقدام  شده است. در این پژوهش برای مکان یابی از محیط نرم‌افزار «Arc Gis 10.6 » و برای تعیین میزان وزن معیارها و زیرمعیارها  از تکنیک  «AHP» استفاده‌شده است. پس ‌ازآن لایه‌های اطلاعاتی و نقشه‌ها، متناسب با معیارها ارائه­شد و درنهایت نقشة ترکیبی معیارها استخراج گردید که نشان‌دهندة بهترین مکان برای ایجاد پناهگاه در این پهنه است. ترکیب لایه‌های مختلف مؤثر، نقشه نهایی فضاهای بهینه برای ساخت پناهگاه‌های شهری با تقسیم‌بندی مناطق به پنج دستة بسیار بالا تا نامناسب به­دست آمد و مکان­های مناسب مشخص شد. نتایج پژوهش نشان می­دهد 23 درصد از منطقه (3499 هکتار) در  وضعیت مناسب بالا و بسیار بالا برای پناهگاه شهری هستند. همچنین مناسب‌ترین مکان­ها جهت استقرار پناهگاه­های شهری اهواز در نواحی شرقی، جنوبی و جنوب غربی قرار دارند که در مناطق سه و پنج شهری اهواز قرار گرفته­اند و از پتانسیل نسبتاً بهتری برای سکونت افراد برخوردار هستند. این مناطق دارای فضای باز کافی و درعین ‌حال سازگار با کاربری‌های اطراف هستند؛ بنابراین این مناطق به­دلیل­برخورداری از فضاهای­باز مناسب­و­همچنین­دسترسی مناسب­از­قابلیت­بالایی­برای­اسکان­افراد­آسیب‌دیده­برخوردار می­باشند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An analysis of the Location of Urban Safe Shelters with a Passive Defense Approach (Case Study: Ahvaz City)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Salavarzi zadeh 1
  • peyman valipoor 2
1 Assistant Professor, Department of Architectural and Urban planning Engineering, Technical and Engineering Faculty, University of Ilam, Iran.
2 Department of Architectural and Urban planning Engineering, Ilam University
چکیده [English]

Cities, as centers of gathering physical and human assets, will suffer a lot of damages during the crisis. Therefore, dealing with passive defense issues can significantly reduce damages. For this purpose, locating with the help of geographic information systems plays an essential role in determining the location of urban shelters according to the principles of passive defense. The present study was compiled with the aim of locating urban shelters with a passive defense approach in the city of Ahvaz. This research is included in applied research, and a descriptive-analytical method was used to compile it. The required information has been extracted through the library, documents, fieldwork and statistical results. Ten sub-criteria for locating urban shelters in the form of three general criteria (functional, physical and natural-environmental) have been selected and prepared, classified and normalized. In this research, Arc Gis 10.6 software environment was used to prepare criteria and sub-criteria. After that, information layers and maps according to the criteria were presented, and finally, the combined criteria map was extracted, which indicates the best place to build a shelter in this area. By combining different effective layers, the final map of the optimal spaces for the construction of urban shelters was obtained by dividing the areas into five categories from very high to unsuitable and suitable places were determined. According to the surveys, 23% of the area (3499 hectares) are in a state of high and very high suitability for urban shelter. Also, the most suitable places for the establishment of urban shelters in Ahvaz are in the eastern, southern and southwestern areas, which are mostly in the third and fifth urban areas of Ahvaz, which have relatively better potential for people to live, and these areas have enough open space and At the same time, they are compatible with the surrounding uses. Therefore, due to the availability of suitable open spaces as well as proper access, these areas have a high ability to accommodate the affected people.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Passive Defense
  • Geographic Information System (GIS)
  • Shelter
  • Ahvaz

مراجع

افرادی، کاظم. (1390). سازه­هـای زیرزمینـی شـهری و راهکارهایی از منظـر پدافنـد غیر عامل، نشریه مقاوم‌سازی و بهسازی صنعت، شماره 22.
امان­پور، سعید؛ پیوند، ندا؛ اسدی کلمتی، اقبال. (1397). جانمایی پناهگاه‌های شهری مبتنی بر اصول پدافند غیر عامل(مطالعه موردی: منطقه 4 شهر اهواز). فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس، دوره 10، شماره 38. صص 25-7.https://sanad.iau.ir/Journal/zagros/Article/937752
جلالی، غلامرضا؛ تاجور، اسماعیل.(1387). مبانی پدافند غیر عامل و تعلیمات صورت­گرفته توسط کشور سوئیس، پژوهشکدة پدافند غیر عامل، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، اصفهان.https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_3296.html?lang=fa
حسین­حقی، وحید؛ جداری، امیر.(1397). مکان­گزینی پناهگاه شهری با رویکرد پدافند غیر عامل (مطالعه موردی: منطقه 4 تبریز)، فصلنامه مطالعات عمران شهری، دوره 2، شماره 7. صص 43-25.https://utojournals.ir/new/downloads/haghi.pdf
حجاریان احمد. (1403). مکان‌یابی پناهگاه‌های چندمنظوره با تأکید بر اصول پدافند غیر عامل (مطالعه موردی: شهر اصفهان)، دانش پیشگیری و مدیریت بحران. ۱۴۰۳; ۱۴ (۱) :۱-۱.https://dpmk.ir/browse.php?a_id=653&sid=1&slc_lang=fa&html=1
حسین­زاده دلیر، کریم؛ ملکی، کیومرث؛ شفاعتی، آرزو؛  حیدری­فر، محمدرئوف. (1391). پدافند غیر عامل و توسعۀ پایدار شهری با تأکید بر کاربری‌های تهدید­پذیر کلان‌شهر تبریز از منظر جنگ، جغرافیا و پایداری محیط. دوره 2، شماره 4. صص 24-1. https://jhgr.ut.ac.ir/article_51243.html
خرم­آبادی، محمد، (1390). تاریخچه و مفاهیم پدافند غیر عامل، فصلنامه سازمان نظام مهندسی ساختمان، شماره 36.https://www.magiran.com/paper/showpdf/535b6454-bd2f-4093-912e-c202562c9b25?p=2259108&m=6150
خزایی، صفا؛ روستایی حسین­آبادی، سعید. (1395). مکان‌یابی پناهگاه­های چندمنظورة شهری با استفاده از سامانه­های اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی: منطقه یک شهرداری تهران)؛ پدافند غیر عامل. دوره 7، شماره 4. صص 12-1.https://pd.ihu.ac.ir/article_200701.html
خمّر، غلامعلی؛ صالح گوهری، حسام الدین؛ حسینی، زهرا). 1394). امکان‌سنجی مکان­گزینی پناهگاه‌های شهری با استفاده از مدل (IO) و روش (AHP) (­مطالعه موردی: محلات 13 گانه منطقه یک شهر کرمان)، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی شهری، سال دوم، شماره7، صفحات 54-29 .  https://shahr.journals.umz.ac.ir/article_1007.html
زیرکی، محمدرضا؛ سعادتی، حسن. (1397). رویکرد پدافند غیر عامل در پهنه‌بندی فضایی اردوگاه‌های اسکان موقت با استفاده از روش تلفیقی AHP-FUZZY  و GIS  (مطالعه میدانی: منطقه 8 شهر تهران)، پدافند غیر عامل. دوره 9، شماره 3. صص 86-77. https://pd.ihu.ac.ir/article_200764.html
سعیدپور، شراره؛ کاشفی­دوست، دیمن. (1396). مکان‌یابی پناهگاه­های شهری با رویکرد پدافند غیر عامل(مطالعه موردی: شهر سقز)، فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر، دوره 26، شماره 104. صص 144-129.https://www.sepehr.org/article_30523.html 
صابری، حمید؛ عباسی گوجانی، داود؛ اجاقی، سجاد. (1397). ارزیابی میزان آسیب­پذیری بافت­های شهری در حملات موشکی از منظر پدافند غیر عامل و ارائة راهکارهای مناسب جهت تخلیه و اسکان در مواقع بحران (مطالعه موردی: همدان)،نشریه علمی شهر ایمن، دوره 1، شماره 1، صص 103-82.https://www.ispdrc.ir/article_705638_583d2b230f381f819018124f41848677.pdf
سعیدی، علی؛ حسینی­مقدم، سیدامین؛ بداغی، محمد؛ لگزیان، مهدی. (1399). مکان‌یابی پناهگاه‌های عمومی دومنظوره در اماکن مقدس با رویکرد پدافند غیر عامل (مطالعه موردی: مجموعه حرم حضرت عبدالعظیم(ع))، پدافند غیر عامل. دوره 11، شماره 1. صص 81-71. https://jms.ihu.ac.ir/article_204792.html
شمسایی زفرقندی، فتح الله. (1391).  مقدمه­ای بر آمایش و مکان­یابی، موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه جامع امام حسین (ع)، چاپ اول، تهران.
فرامرزی، عباس؛ حقیقت نایینی، غلامرضا، (1392). مکان‌یابی پناهگاه­های عمومی با رویکرد پدافند غیر عامل در منطقه 12 شهر تهران، فصلنامه علمی- ترویجی پدافند غیرعامل، دوره 4، شماره 2. صص 47-29.https://pd.ihu.ac.ir/article_206108.html
قنبری، میلاد،؛ عابدی، محسن. (1401). مکان‌یابی بهینة پناهگاه‌های شهری، با رویکرد پدافند غیر عامل به روش FAHP و نرم‌افزار ARC GIS، پدافند غیر عامل، دوره 13، شماره 3. صص 36-25.https://jms.ihu.ac.ir/article_207578.html
مهدی­نیا، سیداحمد؛ سعیدی، علی؛ اباذرنژاد، اسماعیل. (1394). کاربرد GIS در مکان­یابی پناهگاه‌های عمومی(چندمنظوره) جزیره قشم با استفاده از روش AHP، پدافند غیر عامل، دوره 6، شماره 4.https://pd.ihu.ac.ir/article_200677.html
موحدنیا، جعفر. (1386). اصول و مبانی پدافند غیر عامل، انتشارات دانشگاه صنعتی مالک اشتر، پژوهشکدة مهندسی پدافند غیر عامل، چاپ اول زمستان 86.
ملکی، سعید؛ شریفی، راضیه؛ اورکی، پریوش. (1392). تحلیل ساختارهای شهر اهواز و راهبردهای پدافند غیر عامل، فصلنامه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری چشم انداز زاگرس، سال پنجم، شماره 17.https://shora.ahvaz.ir/LinkClick.aspx?fileticket=RtaRSDkq6sc%3D&tabid=4230&portalid=61&mid=7107
وحدانی چرزه­خون، حسن؛ هراسانی، امین؛ عابدی بیزکی، ولی؛ قادی، محمدحسین. (1400). مکان‌یابی پناهگاه‌های چندمنظوره شهری با رویکرد پدافند غیر عامل (نمونه مطالعاتی: شهر بجنورد)، پدافند غیر عامل، دوره 12، شماره 1. صص 58-49.https://jms.ihu.ac.ir/article_205819.html
یزدانی، محمدحسن؛ محمدی، علیرضا؛ پارسای­مقدم، مهدی؛ پاشازاده، منوچهر.(1398). ضوابط پدافندی مکان‌یابی پناهگاه‌های شهری با رویکرد مدیریت و کنترل بحران‌ها و تهدیدات­جهت توسعه­پایدار شهری، اولین­همایش­ملی­مدیریت­بحران،­ایمنی،­بهداشت،­محیط ‌زیست و توسعه پایدار، تهران.
Anhorn, J. and Khazai. (2014), “Open space suitability analysis for emergency shelter after an earthquake”, Journal of Natural Hazards and Eearth System Sciences, No.2, 4263-4297.https://nhess.copernicus.org/articles/15/789/2015/
Bayram, Vedat, Barbaros Ç. Tansel, and Hande Yaman. “Compromising System and User Interests in Shelter Location and Evacuation Planning.” Transportation Research Part B: Methodological 72 (February 2015): 146–163. doi: 10.1016/j.trb.2014.11.010.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0191261514002070
Brooke, S. (2017). Location: An Analysis of Safe Haven Siting in New York City partial fulfillment of the requirement for the degree of Master of Arts in Department of Urban and Environmental Policy and Planning, Tufts University.
Chen, Zhifen, Xiang Chen, Qiang Li, and Jin Chen. “The Temporal Hierarchy of Shelters: a Hierarchical Location Model for Earthquake-Shelter Planning.” International Journal of Geographical Information Science 27, no. 8 (January 30, 2013): 1612–1630. doi:10.1080/13658816.2013.763944.https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13658816.2013.763944
Cullen, Gordon. 2001 Selected Urban Landscape, Translated by: Dr. Manouchehr Tabibian, Tehran University Press,p45.
JAFARI, M., SEYED, K., MAHER, A., BODNAR, L., HAMMOND, J. and CAMPBELL, D. (2005), Evacuation Planning and Emergency Management Study of Robert Wood Johnson University Hospital: Evacuation & Surge Capacity.https://trid.trb.org/View/788493
JHA, M., MOORE, K. and PASHAIE, B. (2004), ‘Emergency Evacuation Planning with Microscopic Traffic Simulation’, Transportation Research Record: Journal of the Transportation Research Board, 1886 (1), pp. 40–48. https://doi.org/10.3141/1886-06.https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.3141/1886-06
Kapucu, N. (2012), ­ “Disaster and emergency management systems in urban areas Cities”, No. 29, 41–49.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275111001387
Kar, B. and E Hodgson, M. (2008) “A GIS Based Model to Determine Site Suitability of Emergency Evacuation Shelters”, Transaction in GIS.https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1467-9671.2008.01097.x
Karbasian, M. and Abedi, S. (2011),­ “­A multiple objective nonlinear programming model for site selection of the facilities based on the passive defense principles”, Industrial engineering and production research,Vol. 22, No. 4, 243-250.https://www.sid.ir/paper/574235/en
Li, A. Nozick, L. Xu, N. and Davidson, R. (2012),­“Shelter location and transportation planning under hurricane conditions, School of civil and environmental engineering”, Cornell University, transportation research part, No 48, 715–729.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1366554511001566
LIM, J., LIM, M. and PIANTANAKULCHAI, M. (2013), ‘A Review of Recent Studies on Flood Evacuation Planning’, Journal of the Eastern Asia Society for Transportation Studies, 10 (December), pp. 147–162. https://www.jstage.jst.go.jp/article/easts/10/0/10_147/_article/-char/ja/
LUO, J. (2019), ‘Feasibility analysis and research on library as a disaster emergency shelter’, J. Catastr, 34, pp. 181–186. https://www.mdpi.com/2220-9964/10/2/63
NORWEGIAN REFUGEE COUNCIL (NRC) (2010), urban shelter guidelines, https://www.urban-response.org/help-library/urban-shelter-guidelines [accessed on: 25.04.2024].https://www.mdpi.com/2071-1050/11/16/4285
Shi, Y.; Zhai, G.; Xu, L.; Zhu, Q.; Deng, J. Planning Emergency Shelters for Urban Disasters: A Multi-Level Location–Allocation Modeling Approach. Sustainability; 2019; 11, 4285. https://dx.doi.org/10.3390/su11164285].
Triantaphyllou, Evangelos, Boris Kovalerchuk, Lawrence Mann, and Gerald M. Knapp. “Determining the Most Important Criteria in Maintenance Decision Making.” Journal of Quality in Maintenance Engineering 3, no. 1 (March 1997): 16–28. Doi: 10.1108/13552519710161517.https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/13552519710161517/full/html
Unal, Muge & Uslu, Cengiz. (2016). GIS-BASED ACCESSIBILITY ANALYSIS OF URBAN EMERGENCY SHELTERS: THE CASE OF ADANA CITY. ISPRS - International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences. XLII-2/W1. 95-101. 10.5194/isprs-archives-XLII-2-W1-95-2016.https://isprs-archives.copernicus.org/articles/XLII-2-W1/95/2016/
Xiang, Zh. Ying, L., (2020). Hierarchical Location of Urban Emergency Shelters under Multi-Flow Pattern, IOSR Journal of Business and Management (IOSRJBM), 22(2), 6-11.https://text2fa.ir/wp-content/uploads/Text2fa.ir-Hierarchical-Location-of-Urban-Emergency-Shelters-under-1.pdf
Yokomatsu, M., Park, H., Kotani, H., & Ito, H. (2022). Designing the building space of a shopping street to use as a disaster evacuation shelter during the COVID-19 pandemic: A case study in Kobe, Japan. International Journal of Disaster Risk Reduction, 67, 102680.[DOI:10.1016/j.ijdrr.2021.102680] [PMID] [PMCID]https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2212420921006415
جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای
دوره 14، شماره 53
بهمن 1403
صفحه 89-120

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 15 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری: 25 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش: 05 آذر 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار