مدیریت آسیب‌پذیری ناشی از سیل در پرتوی تاب‌آوری مبتنی بر شکوفایی و بقا (نمونۀ موردی: مطالعة محلة نه‌‌دره در شهر مشهد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

چکیده

باران­های سیل­آسا، خطری جدی است که نگرانی­های مشخصی را در سیاست شهری مطرح­­کرده و شدت آن رو به فزونی است. در این بررسی، مفهوم تاب‌آوری در برابر سیل از نقطه­نظر بقا و تمرکز بر ثبات یا پویایی مطرح­گردید. تحقیق حاضر به­شیوة توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده­های مورد نیاز، به­شیوة نظرسنجی و میدانی گردآوری شد. برای گردآوری داده­ها از پرسش­نامه استفاده شد. این پرسش­نامه به­لحاظ روایی و پایایی، مورد ارزیابی قرارگرفت. مطابق دیدگاه صاحب­نظران حوزه­های مدیریت خطر سیل، مدیریت شهری و سیاست­گذاری و ضریب آلفای کرونباخ (در حد 81/0) تناسب پرسش­نامه مورد تأیید قرارگرفت. برای تعیین وضعیت در برابر سیل، 16 شاخص در قالب آسیب‌پذیری مکان، حساسیت فردی و ظرفیت‌های فردی و محله‌ای مورد بهره­برداری قرارگرفت. داده­های گردآوری­شده، به­روش نرمال­سازی حداقل-حداکثر بی­مقیاس شدند و به هر محله نمرة نسبی بین 0 و 1 اختصاص یافت. نتایج نشان­داد که وضعیت مسکن نقش مهمی در آسیب­پذیری در مقابل سیل داشته­است. به همین دلیل، زیرزمین­ها، بیشترین آسیب را دریافت نموده و در سیل 1403، خسارات بیشتری دیدند. همچنین ااثرات سیل در اثر تغییرات حادث­شده در زیرساخت­های حمل­ونقل افزایش یافته­است و ساختار و شرایط کالبدی محل نیز در آسیب­پذیری مؤثر بود. در مجموع، داده­های به­دست­آمده مشخص­ساخت که حساسیت­های فردی نسبت به سیل در محلات محدودة مورد بررسی متفاوت است. به­طورکلی، ارتباط بین آسیب­پذیری اجتماعی-فضایی و عدم ارتباط مسئولیت و ظرفیت­های قبلی، ابعاد بیشتری از مشکلات مربوط به تاب­آوری در مقابل سیل را روشن ساخت؛ بنابراین بایستی نگرش­های کنونی از تاب­آوری شهر در قبال سیل به­خصوص در مناطق فقیر و حاشیه­ای چون نه­دره، در عمل به شکلی مد نظر قرارگیرد که به­جای نادیده­گرفتن تفاوت­های اجتماعی و فضایی، تأکید اصلی را بر بقا و شکوفایی بگذارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Flood Vulnerability Management in the Light of Resilience Based on Surviving and Thriving (Case Study: Noh Darah in Mashhad City)

نویسنده [English]

  • Rostam Saberifar
Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Rainfall flooding is a pressing disaster risk and a clear urban policy concern that is becoming increasingly urgent. This paper focused on two critiques of flood resilience concerning the narrative shift towards survival and the tension between advocating stability and dynamism.The current research was executed in a descriptive and analytical manner to elucidate some of the obscured facets of this field. The requisite data was amassed utilizing survey and field methodologies. To facilitate data collection, a researcher-developed questionnaire was employed. Prior to the practical application of the questionnaire, it underwent a thorough evaluation concerning its validity and reliability. Based on the evaluations provided by experts in flood risk management, urban management, and policymaking, as well as a Cronbach's alpha coefficient of 0.80, the suitability of the questionnaire was affirmed. In this paper 16 indicators were used across the main categories of vulnerability of place, individual sensitivity, and the individual and neighborhood capacities to prepare for flooding. The collected data were converted through a min-max normalization to give each neighborhood a relative score between 0 and 1. The results showed housing characteristics in Mashhad contributed to place vulnerability to flooding. For this reason, basement areas were at greater risk of rainfall flooding and also flooded in 2024. The physical flood risk was increased in Mashhad through previous changes to transport infrastructure and the urban environment and neighborhood typology impacted on place vulnerability. The data illustrate variations in individual sensitivity to flooding across the neighborhoods in study area. Overall, the interactions of socio-spatial vulnerability and the mismatch of responsibility and capacity provides new insights into the difficulties associated with ‘flood resilience’ and the need to be critical of potential city flood resilience narratives in practice that emphasize ‘surviving and thriving’ whilst ignoring the variation in socio-spatial characteristics of neighborhoods within their cities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Flood Vulnerability
  • Management
  • Surviving and Thriving
  • Resilience
  • Socio-Spatial Inequalities
  • Mashhad

مراجع

احمدی، یوسف؛ بذرافشان، ام­­البنین؛ سلاجقه، علی؛ حلی­ساز، ارشک؛ آذره، علی(1400). شناسایی عوامل مؤثر بر آسیب­پذیری سیلاب شهری بندرعباس با تأکید بر مدیریت رواناب شهری، اقتصاد شهر، دوره 2، شماره 3، صص. 246-236.https://www.doi.org/10.22034/UE.2021.02.03.10
پایدار، ابوذر، سنجری، امیرارسلان(1395). ارزیابی آسیب­پذیری محلاّت شهر جیرفت در مقابلِ سیلاب و ارائۀ راهکارهای حفاظتی. جغرافیای اجتماعی شهری، 3(3)، 42-21. https://doi.org/10.22103/juas.2016.1828
پناهی، قاسم؛ اسماعیلی، کاظم(1397). توصیه رویکردهای نوین در مدیریت سیلاب شهری. آب­وخاک، دوره 5، شماره 1، صص. 100-93.
توچی، کارلوس(1403). مدیریت سیلاب شهری. ترجمة محمدحسین رشیدی مهرآباد. تهران: نوآوران.
نوری، محبوبه؛ رضایی، محمدرضا؛ عسگری، ابراهیم (1388). مدل­سازی ساختاری­ تفسیری عوامل مؤثر بر تاب‌آوری کالبدی و اجتماعی شهر شیراز در برابر سانحۀ طبیعی سیل. جغرافیای اجتماعی شهری، 7(2)، 172-149. https://doi.org/10.22103/JUSG.2020.2024
Alexander, D. E. 2013, “Resilience and disaster risk reduction: An etymological journey”, Natural Hazards and Earth System Science, 13(11), 2707–2716.https://doi.org/10.5194/nhess-13-2707-2013.
Anderson, B. 2025, “Special forum: Resilience revisited”, Politics, 35, 60–66.https://doi.org/10.1111/1467-9256.12079.
Begg, C. 2018, “Power, responsibility and justice: A review of local stakeholder participation in European flood risk management”, Local Environment, 23(4), 383–397.https://doi.org/10.1080/13549839.2017.1422119.
Davoudi, S. 2012, “Resilience: A bridging concept or a dead end?”, Planning Theory & Theory, 13, 299–333.https://doi.org/10.1080/14649357.2012.677124.
England, K., & Knox, K. 2016, “Targeting flood investment and policy to minimise flood disadvantage”, Joseph Rowntree Foundation, Londen.
Fielding, J. L. 2012, “Inequalities in exposure and awareness of flood risk in England and Wales”, Disasters, 36(3), 47-74.https://doi.org/10.1111/j.1467-7717.2011.01270.x.
Forrest, S. A., Trell, E.M., & Woltjer, J. 2019, “Flood groups in England: Governance arrangements and contribution to flood resilience”, In E-M. Trell, B. Restemeyer, M. M. Bakema, & B. van Hoven (Eds.), Governing for resilience in vulnerable places (pp. 92–115), Routledge.
Forresta, S.A., Trella, E., & Woltjer, J. 2020, “Socio-spatial inequalities in flood resilience: Rainfall flooding in the city of Arnhem”, Cities, 105, 1-15.
Holling, C. S. 1973, “Resilience and Stability of Ecological Systems”, Annu. Rev. Ecol. Syst. 4(1), 1–23.
ICLEI. 2019, “Resilient”, cities, 2019. https://resilientcities2019.iclei.org/ (Accessed: 29th August 2024).
Jiale, Q., Yunyan, D., Fuyuan, L., Jiawei, Y., & Xueqin, Z. 2024, “Measuring community resilience inequality to inland flooding using location aware big data”, Cities, 149, 21-39.https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104915
Kaika, M. 2017, “Don't call me resilient again!’: The new urban agenda as immunology… or…what happens when communities refuse to be vaccinated with ‘smart cities’ and indicators”, Environment and Urbanization, 29(1), 89–102.https://doi.org/10.1177/0956247816684763.
O'Hare, P., & White, I. 2018, “Beyond ‘just’ flood risk management: The potential for—And limits to—Alleviating flood disadvantage”, Regional Environmental Change, 18, 385-410.https://doi.org/10.1007/s10113-017-1216-3.
Olsson, P., Gunderson, L. H., Carpenter, S. R., Ryan, P., Lebel, L., Folke, C., & Holling, C. S. 2006, “Shooting the rapids: navigating transitions to adaptive governance of social-ecological systems”, Ecol. Soc. 11(1), 18.
Restemeyer, B., Woltjer, J., & Van Den Brink, M. 2015, “A strategy-based framework for assessing the flood resilience of cities – A Hamburg case study”, Planning Theory and Practice, 16, 45–62.https://doi.org/10.1080/14649357.2014.1000950.
Richardson, G. 2002. “The metatheory of resilience and resiliency”, Clinical Psychology, 58(3), 307-322.https://doi.org/10.1002/jclp.10020
Sayers, P., Penning-Rowsell, E. C., & Horritt, M. 2018, “Flood vulnerability, risk, and social disadvantage: Current and future patterns in the UK”, Regional Environmental Change, 18, 339–352.https://doi.org/10.1007/s10113-017-1252-z.
Scott, M. 2013, “Living with flood risk”, Planning Theory & Practice, 14(1), 103–140. https://doi.org/10.1080/14649357.2012.761904.
Seebauer, S., Ortner, S., Babcicky, P., & Thaler, T. 2019, “Bottom-up citizen initiatives as emergent actors in flood risk management: Mapping roles, relations and limitations”, J Flood Risk Management. 12: 12-24.https://doi.org/10.1111/jfr3.12468.
Twigger-Ross, C., Kashefi, E., Weldon, S., Brooks, K., Deeming, H., & Forrest, S. 2014, “Flood resilience community pathfinder evaluation: Rapid evidence assessment”, Defra, 561 page.
Vale, L. J. 2014, “The politics of resilient cities: Whose resilience and whose city?” Building Research & Information, 42(2), 191–201.https://doi.org/10.1080/09613218.2014.850602.
Wiles, J., & Kobayashi, A. 2009, “Equity”, International encyclopedia of human geography, 12, 580–585).https://doi.org/10.1016/B978-008044910-4.00944-5.
جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای
دوره 15، شماره 57
آذر 1404
صفحه 143-168

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 01 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 13 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 مهر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار