ارزیابی تطبیقی گستردگی شهری با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی طی دورۀ زمانی 2016-1987 (مورد شناسی: شهرهای آمل و بابل)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

2 عضو هیأت علمی گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس

3 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران

چکیده

پراکندگی ﺷﻬﺮی ﻛﻪ ﺑﻌﺪ از ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ دوم به‌صورت ﭘﺮاﻛﻨﺶ ﺷﻬﺮی ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻳﺎﻓﺖ، ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎی ﻧﺎﮔﻮار زﻳﺎدی را ﺑﺮای ﺷﻬﺮﻫﺎ ﭘﺪﻳﺪ آورد. عمدۀ مشکلات شهرهای کشور، در‌هم‌تنیدگی کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی ناشی‌از گسترش افقی بی‌برنامه است. با وجود همۀ مشکلات، این واقعیت را نیز باید قبول کرد که گسترش افقی شهرها امری اجتناب‌ناپذیر است؛ ازاین‌رو در دهه‌‌های اخیر در ایران، گسترش شهرها به‌صورت نوعی معضل درآمده و لزوم توجه به مسائل شهری در قالب چارچوب علمی، اهمیت و ضرورت یافته است. پژوهش حاضر گسترش افقی یا اسپرال شهری را با استفاده از داده‌‌های وضع موجود و تاریخی سنجش از راه دور و با کمک مدل‌‌های آماری ساده که می‌‌توانند برروی ابعاد مختلف زمانی و مکانی (فضایی) به‌کار برده شوند، آنالیز کرده و مشخص کرد که رشد شهری کدام‌یک از شهرهای آمل و بابل (شهرهای استان مازندران) از نوع اسپرال بوده و روند آن در طی زمان و همچنین میزان آن در قطاع‌‌های مختلف شهری چگونه بوده است و کدام‌یک از این دو شهر بیش‌ترین تغییرات کاربری اراضی را در پیرامون خود داشته و در آینده مسیر این تغییرات به کدام جهت است؟ ابزار گردآوری داده‌‌ها، مبتنی‌بر اطلاعات اسنادی می‌باشد. با استفاده از نرم‌افزار IDIRSI و ARC MAP کاربری اراضی و روش طبقه‌بندی نظارت‌شده (Fuzzy artmap) استخراج، از مدل «کراس‌‌تب» برای میزان تغییرات انواع کاربری‌ها، از مدل «هلدرن» در راستای شناخت گسترش افقی و برای پیش‌‌بینی روند تغییرات کاربری اراضی برای افق زمانی سال 2026، از روش زنجیره‌ای «مارکوف» استفاده شده است. ارزیابی تصاویر ماهواره‌‌ای نشان می‌دهد که تغییرات کاربری اراضی ساخته‌شده در شهر آمل نسبت‌به شهر بابل بیشتر است. همچنین نتایج مدل «کراس‌‌تب» نشان می‌دهد که در شهر بابل در سال 2016، بیش‌ترین تغییرات کاربری در اراضی کشاورزی با 55.54 درصد و کمترین تغییرات در پهنۀ آبی با 2.32 درصد صورت گرفته است. درحالی‌که در شهر آمل بیش‌ترین تغییر در اراضی کشاورزی آبی، 66.97 درصد است. رشد فیزیکی و کالبدی شهرهای آمل و بابل نیز بیشتر بر اثر عامل جمعیت است که نتیجۀ آن کاهش تراکم ناخالص جمعیت و افزایش سرانۀ ناخالص زمین شهری و درنهایت گسترش افقی و بدقواره‌‌ بوده است. نتایج به‌دست‌آمده برای پیش‌‌بینی تغییرات اراضی نیز نشان می‌دهد که در شهر آمل باغات، ولی در شهر بابل اراضی کشاورزی آبی، بیش‌ترین تغییرات را خواهد داشت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Assessment of Urban Extension With Emphasis on Land Use Changes Over The Period 1967- 2016 (Case Study: Amol And Babol Cities)

نویسندگان [English]

  • hosein tahmasbi moghadam 1
  • dr.safar ghaedrahmati 2
  • zeynab shahrokhi far 3
چکیده [English]

The urban scattering that developed as urban scattering after World War II had many unfortunate consequences for cities. The major problems facing cities in the country are the physical, economic, social and environmental interconnectedness of unplanned horizontal expansion. In spite of all the problems, one must also accept the fact that horizontal expansion of cities is inevitable; hence, in recent decades in Iran, the expansion of cities has become a problem and the need to pay attention to urban issues in the context of science, is importance and Necessary. Recent research has analyzed urban sprawl or horizontal sprawl using current and historical remote sensing data using simple statistical models that tend to be applied to different spatial and temporal dimensions and specified that which one of the cities of Amol and Babol of Mazandaran province is of Spiral one and how is its trend over time as well as its rate in different urban segments and which of these two cities has had the most land use changes around them and in which direction is the future of these changes.The data collection tool is based on documentary information. Using IDIRSI and ARC MAP software, Land Use and Supervised Fuzzy Artmap Classification Method was extracted and the Cross Tab Model was used for the extent of land uses changes, Helderen model was used to identify the extent of horizontal expansion and Markov chain method was used to predict land use change trends for the time horizon of 2026. Evaluation of satellite images shows that land use changes in Amol city are more than Babol city. The model results also show that in the city of Babol in 2016, the highest land use changes occurred with 55.54% and the lowest land use change with 2.32%. while in Amol, the largest change in irrigated agricultural land is 66.97%. The physical growth of the cities of Amol and Babol is also mainly due to the population factor, which has resulted in a decrease in gross population density and an increase in the net per capita urban area and ultimately in horizontal and sprawling expansion. The results also show that in Amol orchards, but in Babol, irrigated agricultural lands will have the most changes.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban Development
  • Land Use
  • Remote Sensing
  • Cross tab Model
  1. احدنژادروشتی، محسن؛ حسینی، سید احمد (1390). ارزیابی و پیش‌بینی تغییرات و پراکنش افقی شهرها با استفاده از تصاویر ماهواره ای چند‌زمانه و سیستم اطلاعات جغرافیایی (نمونۀ موردی: شهر تبریز در مقطع زمانی 1389-1363)، مجله پژوهش‌‌ و برنامه‌‌ریزی شهری، سال دوم، شمارۀ4، صص 20-1
  2. پورمحمدی، محمدرضا؛ جمالی، فیروز؛ اکبر، اصغری زمانی (1387). پژوهش‌‌های جغرافیایی، شمارۀ 63، بهار، صص 46-29.
  3. تیموری، اصغر؛ ربیعی‌‌فر، ولی‌‌الله؛ هادوی، محمدرضا ؛ فرامرز هادوی، (1392). ارزیابی و پیش‌‌بینی گسترش افقی شهر قزوین با تأکید بر تغییرات کاربری اراضی، طی دورۀ (2001-1987)، فصلنامۀ اقتصاد و مدیریت شهری، شمارۀ 5، صص27-15.
  4. حسینی، سید هادی؛ حسینی، معصومه(1394). تحلیل عوامل مؤثر بر ایجاد پراکنده‌رویی در مناطق شهری ایران، برنامه‌‌ریزی و آمایش فضا، دورۀ نوزدهم، شمارۀ 4،شماره زمستان، صص63-33
  5. حکمت‌نیا، حسن؛ موسوی، میرنجف  (1385). کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه‌ریزی شهری و ناحیه‌ای، یزد: علم نوین.
  6. داداش‌پور، هاشم؛ سالاریان، فردیس(1394). تحلیل پراکنده‌رویی بر تغییر کاربری زمین در منطقۀ شهری ساری، پژوهش‌‌های جغرافیای برنامه‌‌‌ریزی شهری: دورۀ سوم، شمارۀ 2، شماره تابستان، صص 164-145
  7. سیف‌الدینی، فرانک؛ زیاری، کرامت‌‌اله؛ پوراحمد، احمد، عامر نیک‌‌پور (1391). تبیین پراکنش و فشردگی فرم شهری در آمل با رویکرد فرم شهری پایدار، مجلۀ پژوهش‌‌های جغرافیایی انسانی، شمارۀ 80، صص 176-155.
  8. صدرموسوی، میرستار؛ رحیمی، اکبر(1391). تحلیلی بر توسعۀ کالبدی تبریز و تخریب اراضی کشاورزی و فضاهای سبز شهری، مجلۀ جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌‌ای، شمارۀ 4، سیستان و بلوچستان، صص 109-99.
  9. طبیبیان، منوچهر؛ اسدی، ایرج (1387). بررسی و تحلیل عوامل پراکنده‌رویی در توسعۀ فضایی مناطق کلان‌شهری، فصلنامۀ دانشگاه هنر، شمارۀ 2، انتشارات دانشگاه هنر، صص 23-5
  10. کانی، ویلیامز؛ بوتون، الیزابت، مایک جنکنر، (1383). دستیابی به شکل پایدار شهری؛ شکل پایداری و حمل‌ونقل، ترجمۀ واراز مرادی مسیحی، انتشارات شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری، چاپ اول، تهران.
  11. ماجدی، حمید (1378). زمین مسئلۀ اصلی توسعۀ شهری، مجلۀ آبادی، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران شمارۀ 33، صص
  12. میرکتولی، جعفر؛ قدمی، مصطفی؛ مهدیان بهنمیری، معصومه؛ محمدی، سیده سحر (1390). مطالعه و بررسی روند و گسترش کالبدی-فضایی شهر بابلسر با استفاده از مدل‌‌های آنتروپی شانون و هلدرن، چشم‌‌انداز جغرافیایی (مطالعات انسانی)، سال ششم، شمارۀ 16، پاییز، صص 133-115.
    1. Aldous, T. (1992). Urban villages: a concept for creating mixed-use urban developments on a sustainable scale. Urban Villages Group.1-95
    2. Anderson, W.P. Kanaroglou, P.S. & Miller, E.I. (1996), Urban Form, Energy and the Environment, a Review of Issues and Policy, Urban Studies, Vol. 33, No. 1, PP. 7-35.
    3. Ayala-Silva, T. Gordon, G. and Heath, R. (2009), Use of Satellite Data to Study the Impact of Land-Cover/Land-Use Change in Madison County Alabama, American Journal of Applied Sciences, Vol. 6, No. 4, PP. 656-660.
    4. Barton, Hugh and et al (2003). Shaping neighborhoods: Agued for health, sustainability and vitally, spoon press, London and New York.
    5. Bhatta, B. (2010). Analysis of urban growth and sprawl from remote sensing data. Springer Science & Business Media.
    6. Bhatta, S.B; Saraswati, D; (2009). Quantifying the degree-of- freedom, degree of sprawl, and degree of goodness of urban growth from remote sensing data, Applied Geography, 30, 96-111.
    7. Brueckner, J. K. & Largey, A. G. (2008). Social interaction and urban sprawl. Journal of Urban Economics, 64(1), 18-34.
    8. Burchell, R, Downs, A, McCann, B, & Mukherji, S. (2005). Sprawl costs: Economic impacts of unchecked development. Island Press.
    9. Chiotti, Q, & Probe, P. (2004). Toronto's Environment: A Discussion on Urban Sprawl and Atmospheric impacts. Pollution Probe. Canada.
    10. Couch, C, & Karecha, J. (2002). The Nature and Dynamics of Urban Sprawl: A Case Study of Wirral, England. Liverpool John Moores University http://www. Pik-potsdam. De/urbs/projekt/liverpool_aug02. Pdf (accessed 13 June 2007).
    11. Ewing, R. (1997) ‘Is Los Angelesstyle sprawl desirable?’ Journal of the American Planning Association, 63(1): 107 ـ 125
    12. Hennig, E. I, Soukup, T, Orlitova, E, Schwick, C, Kienast, F, & Jaeger, J. A. (2016). Annexes 1-5: Urban Sprawl in Europe. Joint EEA-FOEN report. No 11/2016.
    13. Hess, George (2001), just what is sprawl anyway? North California stat university. Www. ncsu. Edu/grhess.
    14. Nagendra, H. Pareeth, S. and Ghate, R. (2006), People Within Parks-forest Villages, Landcover Change and Landscape Fragmentation in the Tadoba Andhari Tiger Reserve, India, Applied Geography, Vol. 26, No. 2, PP. 96-112.
    15. Nozzi, D. (2003). Road to Ruin: An Introduction to Sprawl and how to Cure it. Greenwood Publishing Group.1-175
    16. Peiser, R. (2001). Decomposing urban sprawl. The Town Planning Review, 275-298.
    17. Pelorosso, R. Leone, A. and Boccia, L. (2009), Land Cover and Land Use Change in the Italian Central Apennines: A Comparison of Assessment Methods, Applied Geography, Vol. 29, No. 1, PP. 35-48.
    18. Pumain, D. (2004). Scaling laws and urban systems.
    19. Rolando, E. Caravantes, D. and Sánchez-Flores, E. 2010, Water Transfer Effects on PeriUrban Land Use/Land Cover: A Case Study in a Semi-Arid Region of Mexico, Applied Geography, Vol. 31, No. 2, PP. 413-425.
    20. Sun, Heng, Forsythe, Wayne, Waters, Nigel, 2007, Modeling Urban Land Use Change and Urban Sprawl: Calgary, Alberta, Canada,   Networks and Spatial Economics, 7, 353-376.
    21. Sudhira, H.S. and Ramachandra, T.V. (2007): Characterising Urban Sprawl from Remote Sensing Data and Using Landscape Metrics. Proceedings of 51th International Conference on Computers in Urban Planning and Urban Management, Iguassu Falls, PR Brazil, July 55–53. URL:http://eprints.iisc.ernet.in/55834/.
    22. Wyman, M.S. and Stein, T. V. (2010), Modeling Social and Land-Use/Land-Cover Change Data to Assess Drivers of Smallholder Deforestation in Belize, Applied Geography, Vol. 30, No. 3, PP. 329-342.
    23. Yu, W. Zang, Sh. Wu, Ch. Liu, W. and Na, X. (2011), Analyzing and Modeling Land Use Land Cover Change (LUCC) in the Daqing City, China, Applied Geography, Vol. 31, No. 2, PP. 600-608.
    24. Zhang, T. (2000). Land market forces and government's role in sprawl: The case of China. Cities, 17(2), 123-135.