ارزیابی کیفی طراحی عناصر اصلی ساخت فضایی شهرها در شهرهای ایرانی-اسلامی (مورد شناسی: کلان‌شهر تبریز)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تخصصی جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران

3 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران

10.22111/gaij.2020.5392

چکیده

شهرها بزرگ‌ترین مظاهر تمدن بشر بوده که در طول تاریخ همواره از عوامل متعددی چون دین و مذهب متأثر شده‌اند. در این میان دین اسلام از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده‌؛ چرا‌که اساساً در شهر نمود یافته و توسعۀ آن نیز از‌طریق توسعه و ساخت شهرها بوده‌است. گسترش اسلام به سوی ایران و ادغام فرهنگ و معماری ایرانی با اصول اسلامی منجر به شکل‌گیری نوع خاصی از شهرسازی و معماری با عنوان «شهرسازی و معماری ایرانی-اسلامی» شد که بر پایه‌های مستحکمی بنا شده‌بود. امروزه شاهد کمرنگ‌شدن این سنت‌ها بوده و شهرها با فاصله‌گیری از معیارهای مثبت پیشین، شکل، فرم و عملکرد اصلی‌شان را از دست می‌دهند. این پژوهش با هدف ارزیابی روند تحولات کالبدی و کیفیت طراحی عناصر ساخت اصلی شهر ایرانی-اسلامی و رتبه‌بندی آن‌ها در شهر تبریز صورت گرفته‌است. پژوهش حاضر برحسب هدف، کاربردی و ازلحاظ ماهیت، توصیفی-تحلیلی است. روش جمع‌آوری داده‌ها نیز مبتنی‌بر روش‌های اسنادی و پیمایشی است. بدین‌ترتیب، داده‌های تحقیق از دو گروه جامعة آماری (28 نفر از مدیران و کارشناسان و نخبگان امور شهری) جمع‌آوری شد. برای شناسایی و تحلیل شاخص‌های کیفی طراحی شهرسازی ایرانی-اسلامی از مدل فرایند تحلیل شبکه‌ای (ANP) و نرم‌افزار Super Decision استفاده شده‌است. بر پایة نتایج به‌دست‌آمده، زیرمعیارهای زیبایی بصری، هویت و حس تعلق، کارآیی، ارزش‌های معمارانه و خوانایی به‌ترتیب با وزن نهایی 0.649، 0.489، 0.357، 0.278 و 0.263 دارای بیشترین وزن نهایی هستند. همچنین با مقایسۀ میزان ارجحیت معیارهای اصلی به این نتیجه رسیدیم که معیار عملکرد با وزن 0.730 بیشترین وزن و سپس معیار فرم با 0.188 در ردۀ دوم و معیار معنا با ضریب 0.080 در رتبۀ آخر قرار دارد. نتایج محاسبات حاکی از آن است که سطح شاخص‌های کیفیت محیط همانند زیبایی بصری در بُعد فرم، کارایی، خلوت، دسترسی، فضای سبز و تنوع در بُعد عملکرد و امنیت، آسایش و خوانایی در بُعد معنا ارتقا یافته، اما شاخص‌های دیگری همانند ارزش‌های معمارانه و مقیاس انسانی در بُعد فرم و تعاملات اجتماعی، مشارکت و سرزندگی در بُعد عملکرد و هویت و حس‌تعلق و خودنمایی و دنجی‌بودن محیط در بُعد معنا تضعیف شده‌اند. درنهایت و پس از وزن‌دهی چک‌لیست‌های دودویی طراحی شهری، وزن نهایی عناصر اصلی شهرسازی ایرانی-اسلامی تبریز به‌لحاظ کیفیت محیط براساس مدل تحلیل شبکه‌ای ارائه شد که براساس نتایج آن، عناصر باغ‌ها، مدارس دینی، بازار و ارگ به‌ترتیب با وزن‌های 0.065، 0.046، 0.043 و 0.037 در رتبه‌های اول تا چهارم قرار دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Qualitative Assessment of the Design of Major Elements of Spatial Construction of Cities in Iranian-Islamic Cities (Case Study: of Tabriz Metropolis)

نویسندگان [English]

  • mahmoud mahmoudi nejadi 1
  • dr.bakhtiyar ezat panah 2
  • dr.karim hosein zadeh dalir 3
چکیده [English]

Cities are the greatest manifestations of human civilization that has been influenced by many factors such as religion and religion over the course of history. In this regard, Islam has become an important issue because it was essentially found in the city and its development through the development and construction of cities Was. The spread of Islam towards Iran and the integration of Iranian culture and architecture with Islamic principles led to the formation of a specific type of urbanization and architecture, titled "Urbanization and Iranian-Islamic architecture", based on solid foundations. Today, however, these traditions are diminished. Bypassing from previous positive criteria, cities lose their shape, form and function. This research aims to assess the evolution of the physical and design aspects of the main elements of the Iranian-Islamic city and their ranking in the city of Tabriz. has taken. The present research is applied in terms of purpose and is descriptive-analytical in terms of its nature. The data collection method is also based on documentary and survey methods. So, the research data were collected from two groups of statistical population (28 managers and experts and civilian elites). The model of network analysis process (ANP) and Super Decision software have been used to identify and analyze the quality indices of Iranian-Islamic urban design. Based on the results, the sub-criteria of visual beauty, identity and sense of belonging, efficiency, architectural values, and legibility are respectively 0.649, 0.489, 0.357, 0.278, and 0.263, respectively, with the highest final weight. Also, by comparing the priority of the main criteria, we conclude that the performance criterion with the weight of 0.730 is the highest and then the criterion of the form with the 0.188 second rank and the criterion of meaning with the coefficient of 0.080 is the last rank. The results of the calculations indicate that the level of environmental quality indicators, such as visual beauty, has been enhanced in terms of form, efficiency, privacy, accessibility, and green diversity, in terms of performance, security, comfort, and legibility in terms of meaning, but other indicators such as value Architectural and human scale in the dimension of form and social interactions, participation and vitality in the dimension of performance, identity and sense of belonging, and the appearance and coherence of the environment in terms of meaning have been weakened. Finally, after weighting binary checklists for urban design, the final weight of the main elements of Iranian-Islamic city of Tabriz in terms of environmental quality was presented based on the network analysis model. According to the results, the elements of gardens, religious schools, bazaar and citadel were respectively The weights 0.065, 0.046, 0.043 and 0.037 are in first to fourth positions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian-Islamic City
  • environmental quality indices
  • network analysis process model
  • Tabriz city
افشار نادری، کامران. (1375). مشترکات شهرسازی جهان اسلام. فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری (آبادی)، شمارۀ 22، صص53-46.

ایازی، سید علی‌نقی. (1387). تبیین‌ اندیشۀ اسلامی پیرامون شهر و شهرنشینی با تأکید بر متون دینی، نخستین همایش آرمان‌شهر اسلامی، اصفهان: دانشگاه اصفهان، صص121-103.

برزگر، محمد‌رضا. (1382). شهرسازی و ساخت اصلی شهر، شیراز: انتشارات کوشامهر.

پاکزاد، جهانشاه. (1389). مبانی نظری و فرایند طراحی شهری. تهران: انتشارات شهیدی.

تقی‌زاده، محمد. (1392). الگو، مبانی، ارکان، صفات و اصول شهر اسلامی، نشریۀ فیروزۀ اسلام، سال اول، شمارۀ 1، تهران، صص80-63.

تقی‌زاده، محمد. (1389). تفکر توحیدی و سازمان فضایی شهر در تمدن اسلامی، کتاب ماه هنر، شمارۀ 194، صص79-66.

حکیم، بسیم‌سلیم. (1381). شهرهای عربی اسلامی، اصول شهرسازی و ساختمانی، ترجمۀ محمدحسین ملک‌احمدی و عارف اقوامی‌مقدم. انتشارات طبع و نشر، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

خدایی، زهرا؛ تقوایی، علی‌اکبر. (1390). شخصیت‌شناسی شهر اسلامی با تأکید بر ابعاد کالبدی شهر اسلامی، فصلنامۀ معماری و شهرسازی آرمان شهر، شمارۀ 2، صص113-103.

جوادی، شفیع( 1350 )؛ تبریز و پیرامون، تبریز، انتشارات چهر.

دانش، جابر. (1390). مبانی شکل‌گیری و اصول سازمان‌یابی شهر اسلامی، مجلۀ شهر ایرانی- اسلامی، سال اول، شمارۀ یکم، پژوهشکدۀ فرهنگ و هنر، تهران. صص31-15.

زبردست، اسفندیار. (1389). کاربرد فرایند تحلیل شبکه‌ای ANP در برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای، نشریۀ هنرهای زیبا، دانشکدۀ هنر دانشگاه تهران، شمارۀ 41، صص 79-90.

شکرانی، رضا. (1387). مهندسی فرهنگ اسلامی در مؤلفه‌ها و ویژگی‌های شهرسازی، نخستین همایش آرمان‌شهر اسلامی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، صص205-159.

شماعی، علی؛ احمد‌پور، احمد. (1384). بهسازی و نوسازی شهری از دیدگاه علم جغرافیا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

صفامنش، کامران، یعقوب رشتچیان و بهروز منادیزاده.( 1376). ساختار کالبدی شهر تبریز و تحولات آن در دو سده اخیر. فصلنامه فرهنگی و  اجتماعی گفتگو، 18، صص53-33.

عزت‌پناه، بختیار. (1388). نقش قدرت در ساختار فضایی شهرها (نمونۀ موردی: شهر سنندج). رسالۀ دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: محمد‌باقر قالیباف، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.

قطبی، علی‌اکبر. (1387). مفهوم هویت و معماری امروز ایران. آیینۀ خیال، شمارۀ 10، صص87-83.

کریمیان، حسن. (1389). نمادهای فرهنگی در مناظر شهری: بیان معنا، حس هویت و آرامش روحی، پژوهش های جغرافیای انسانی، شماره 74 ، صص132-119.

کیانی، اکبر؛ سالاری سردری، فرضعلی. (1391). امکان‌سنجی و اولویت‌بندی گردشگری شهرستان کنگان با استفاده از تکنیک SWOT و مدل  ANPبا تأکید بر گردشگری صنعتی پارس جنوبی، مجلۀ جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای، دانشگاه فردوسی مشهد، شمارۀ 18 بهار، صص 147-178.

گلکار، کورش. (1380). مؤلفه‌های سازندۀ کیفیت طراحی شهری. فصلنامۀ صفه، تهران، سال یازدهم، شمارۀ 32، صص65-38.

لاندبرگ، دانلد. (1383). اقتصاد گردشگری، ترجمۀ محمدرضا فرزین، تهران، انتشارات شرکت چاپ و نشر بازرگانی.

جمال محمدی، طاهر پریزادی. (1389). به‌کارگیری رهیافت تجدید حیات شهری در نواحی مرکزی– تاریخی دچار افت شهری، نمونۀ موردی: ناحیۀ مرکزی– تاریخی شهر قزوین، جغرافیا (فصلنامۀ علمی– پژوهشی انجمن جغرافیای ایران)، دورۀ جدید، سال هشتم، شمارۀ 27، صص179-159.

منصوری، سید امیر، محمدزاده شبنم. (1396). تحولات سازمان فضایی شهر تبریز از اوایل اسلام تا دوره قاجار، فصلنامه باغ نظر، سال چهاردهم/ شماره 51، صص32-21.

مهدوی‌نژاد، محمدجواد؛ بمانیان، محمدرضا؛ خواکسار، ندا. (1389). هویت معماری، تبیین معنای هویت در دورۀ پیشامدرن، مدرن و فرامدرن، نشریۀ هویت شهر، سال پنجم، شمارۀ 7، صص122-113.

 یزدانی، محمد‌حسین، پوراحمد، احمد. (1386). تأثیر مدرنیسم بر تحولات کالبدی شهرهای ایرانی- اسلامی (نمونه: تبریز). فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، شمارۀ 84، صص52-29.

 

Ertay, T., Ruan, D., Tuzkaya, U.R., 2006, Integrating Data Envelopment Analysis and Analytic Hierarchy for the Facility Desighn in Manufacturing Systems, Information Science, Volume 176, pp 237-262.

Jacobs, Jane (1961), The Death and Life of the Great American Cities, London, Jonathan Cape.

LPAC (London Planning Advisory Committee) (1993), London’s Urban Environmental Quality, Tibbalds Colbourne Karaski Williams Monro, Remford.

Lee, L.W., Kim, S.H., 2000, Using Analytic Network Process and Goal Programming for Interdipendent Information System Project Selection, Computers and Operation Research, Volume 27, pp. 367-382

Southworth, M. (1996), Theory and Practice Planning for Quality, London, HMSO.

Trancik, R. (1986), Finding Lost Spaces; Theory of Urban Design, NewYork, Van Nostrand Reinhold.