نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

10.22111/gaij.2020.5465

چکیده

قلمرو یک بیان سرزمینی و حقوقی با مرزهای محدود، ثابت و با داشتن حق حاکمیت ملی به شکل یک ساختار معیّن است که این مفهوم گاهی در تضاد و برخورد با منافع کارگزاران (قدرت‌‌ها، حکومت‌‌ها، دولت‌‌ها، تصمیم‌‌گیران سیاسی، ژئوپلیسین‌‌ها و سایر بازیگران قلمروخواه و قلمروگستر) تبدیل به عرصۀ قلمروسازی/ گستری آن‌ها (در هر دو عرصۀ خشکی و دریا) می‌‌شود؛ از‌‌این‌‌حیث قلمروسازی– گستری دریایی تلاشی است برای تسخیر، کنترل و سلطه بر پهنه‌‌های آبی (در ورای قلمرو و مرزهای حقوقی)، با هدف دستیابی به منافع و منابع جغرافیایی قدرت، سلطه و کسب وجهه و منزلت، به‌‌‌طور عام و به‌‌طور اخص در دریا. در این راستا، سؤال اصلی مقالۀ مزبور چنین است: مهم‌ترین عواملی که بازیگران را به سمت قلمروسازی/ گستری در عرصۀ دریا سوق می‌‌دهد، چه هستند؟ فرضیه‌‌های مطرح‌شده در پاسخ به سؤال تحقیق چنین است: نخست، ذاتی‌بودن قلمروخواهی-گستری انسان‌‌ها است. دوم، عدم‌بازدارندگی کامل کنوانسیون حقوقی دریاها (1982) به‌واسطۀ تفسیر و سوء‌استفادۀ منفعتی برخی از کشورها (عمدتاً قدرت‌‌ها) و نسبی‌بودن حاکمیت دولت‌‌‌های ساحلی در مناطق و قلمروهای دریایی که راه را برای قلمروسازی-گستری سایرین باز‌می‌‌‌‌کند. سوم، نقش ساختار طبیعی (موقعیتی و مورفولوژیکی) دریا و چهارم، ظرفیت‌‌‌‌های کارکردی (ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی، گذرگاهی، امنیتی- نظامی و...) دریا است، که در‌مجموع برداشت سوداگرایانه از این موارد به‌مثابۀ منابع جغرافیایی قدرت‌‌‌آفرین، توجیه‌‌گر قلمروسازی/ گستری کشورهای مدعی در قلمروهای ثابت حقوقی و ورای آن در مکان و فضاهای دور‌دست آبی است. پژوهش حاضر از حیث روش، ترکیبی از توصیف، تحلیل و تبیین است. اطلاعات مورد‌نیاز براساس روش کتابخانه‌ای گرد‌آوری شده‌است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

--

نویسندگان [English]

  • dr.afshin motaghi 1
  • ebrahim ahmadi 2

چکیده [English]

--

بلاکسل، مارک. (1389). جغرافیای سیاسی، ترجمه محمدرضا­ حافظ­نیا و همکاران، تهران: نشر انتخاب.

https://www.adinehbook.com/gp/product/9642779239

حافظ­نیا، محمدرضا . (1397) . تبیین فلسفی جغرافیای سیاسی دریاها، کلاس درس جغرافیای سیاسی دریاها، 24 فروردین

http://hafeznia.ir/index.php/2-uncategorised/137

حافظ­نیا، محمدرضا  . (1396) . اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک، ویراست دوم، مشهد: انتشارات پاپلی.

https://www.gisoom.com/book/11102156

حافظ­نیا، محمدرضا  . (1395) . متن سخنرانی جغرافیای سیاسی و قلمروسازی فرهنگی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، 25 دیماه

http://icro.ir/index.aspx?pageid=32269&newsview=656313

حافظ­نیا، محمدرضا؛ احمدی، ابراهیم. (1398) . تبیین واکنش­های ملی­گرایانه ناشی از کنش­های قلمروسازی در پهنه­های آبی، فصلنامه آمایش سیاسی فضا (دانشگاه تربیت مدرس)، دوره اول، شماره 4؛ صص260-253.

https://psp.modares.ac.ir/article-42-38828-fa.html

حافظ‌نیا، محمدرضا؛ کاویانی‌راد، مراد. (1393) . فلسفة جغرافیای سیاسی، تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.

https://www.adinehbook.com/gp/product/6005282788

حافظ‌نیا، محمدرضا؛ کاویانی‌راد، مراد  . (1391) . افق­های جدید در جغرافیای سیاسی، چاپ سوم، تهران: انتشارت سمت.

https://www.gisoom.com/book/1285675

درایسدل، آلاسدیر؛ بلیک، جرالد. اچ. (1374) . ج‍غ‍راف‍ی‍ای‌ س‍ی‍اس‍ی‌ خ‍اورم‍ی‍ان‍ه‌ و ش‍م‍ال‌ آف‍ری‍قا، ترجمه دره میرحیدر، تهران: وزارت‌ ام‍ور خ‍ارج‍ه‌، م‍وس‍س‍ه‌ چ‍اپ‌ و ان‍ت‍ش‍ارات‌.

http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/542595

سیف­زاده، سیدحسن. (1379) . مدرنیته و نظریه­های جدید علم سیاست، تهران: نشر دادگستر

https://www.gisoom.com/book/1178337/

شمعونی­اهوازی، مریم؛ عطاشانه، منصور؛ مولی­زاده، باسم. (1396) .  واکاوی نقایص و مشکلات مربوط به نظام حل اختلاف حقوق دریاها  در کنوانسیون 1982 حقوق دریاها، فصلنامه علوم اجتماعی (دانشگاه آزاد واحد شوشتر) ، دوره 11، وِیژه­نامه پیشگیری از جرم و حقوق، صص 483-473.

https://iranjournals.nlai.ir/0786//article_211088.html

عالی­پور، علی­رضا؛ طحانی، غلامرضا. (1397) . توسعه قدرت دریایی زیربنای اقتصاد دفاع، فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی (دانشگاه عالی دفاع ملی)، سال دوم، شماره 8، صص 105-83.

http://issk.journals.sndu.ac.ir/article_361.html

عبداله­پور، محمدرضا؛ حاتمی، محمدرضا (1396). قلمرو خواهی سرزمینی ترکیه و ژئوپلیتیک سلفی در خاورمیانه، فصلنامه سیاست جهانی (دانشگاه گیلان با همکاری انجمن ایرانی روابط بین­الملل)، سال ششم، شماره 3، صص 125-147.

https://interpolitics.guilan.ac.ir/article_2664.html

عبداله­­پور، محمدرضا؛ دیانت، محسن. (1395). دیالکتیک ساختار-کارگزار در منازعات ژئوپلتیکی خاورمیانه، تهران: انتشارات کلک سیمین.

https://www.gisoom.com/book/11230176/

عبداله­پور محمدرضا؛ قادری عبدالرحیم. (1394). سوژگی ژئوپلیتیک حزب کارگران کردستان ترکیه در بین النهرین شمالی، فصلنامه پژوهش­های سیاسی جهان اسلام (انجمن مطالعات جهان اسلام)، سال پنجم، شماره 4، صص 137-156.

http://priw.ir/browse.php?a_code=A-10-434-1&sid=1&slc_lang=fa

عبداله­پور، محمدرضا؛ متقی، افشین (1394)، دیالکتیک ساختار-کارگزار در ژئوپلیتیک با تاکید بر کارگزاری ژئوپلیتیکی کردستان عراق، فصلنامه مطالعات سیاسی (دانشگاه آزاد واحد آزادشهر) ، شال هشتم، شماره 30، صص 111-130.

http://jourm.iauaz.ac.ir/article_528761.html

عزتی، عزت­الله. (1390) . ژئوپلیتیک، چاپ نهم، تهران: انتشارات سمت.

https://www.gisoom.com/book/11144796

کریمی­پور، یدالله؛ ربیعی، حسین؛ مجتهدزاده، پیروز؛ ضرغامی؛ ابراهیم. (1397). استراتژی دریایی و قدرت ملی (رویکردی نو به استراتژی دریایی)، فصلنامه مطالعات بین رشته­ای دانش راهبردی (دانشگاه عالی دفاع ملی)، سال هشتم، شماره 33، صص 212-189.

http://smsnds.journals.sndu.ac.ir/article_373.html

کلتات، دیتر. (1393). جغرافیای طبیعی دریاها و سواحل، چاپ سوم،  ترجمه محمدرضا ثروتی، تهران: انتشارات سمت.

https://www.gisoom.com/book/1224661

گالاهر، کارولین (1391). مفاهیم کلیدی در جغرافیای سیاسی، ترجمه محمد حسن نامی و علی محمدپور، تهران: موسسه فرهنگی زیتون سبز.

https://www.gisoom.com/book/1848974

لیتل، دانیل. (1373). تبیین در علوم اجتماعی (درآمدی بر فلسفه علم الاجتماع)، ترجمه عبدالکریم سروش، تهران: نشر مؤسسه فرهنگی سراط.

https://atharebartar.com/category/books

میرحیدر، دره؛ غلامی، بهادر؛  میراحمدی، فاطمه سادات. (1393). جغرافیای سیاسی و حقوق بین الملل دریاها، پژوهش­های جغرافیای انسانی (دانشگاه تهران با همکاری مؤسسه جغرافیایی)، دوره 46، شماره 2، صص 377-360.

https://jhgr.ut.ac.ir/article_51567.html

میرحیدر، دره. (1392)، مبانی جغرافیای سیاسی، چاپ نوزدهم، تهران: انتشارات سمت.

https://www.gisoom.com/book/11161530

میرحیدر، دره. (1384). بررسی مفهوم Territoriality و تحول آن از دیدگاه جغرافیای سیاسی، فصلنامه ژئوپلیتیک (انجمن ژئوپلیتیک ایران)، دوره اول، شماره 1، صص 18-6.

https://www.sid.ir/Fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=52390

متقی، افشین؛ رشیدی، مصطفی. (1394). جغرافیا، برساخت‌گرایی و تبیین برساخت‌گرایانه ژئوپلیتیک (معرفی رویکرد ژئوپلیتیک برساخت‌گرا) ، فصلنامه جغرافیا و توسعه (دانشگاه سیستان و بلوچستان)، شماره 39، صص 126-107.

http://gdij.usb.ac.ir/article_2008.html

مویر، ریچارد. ( 1379). درآمدی نو بر جغرافیای سیاسی، ترجمه دره میرحیدر، چاپ اول،  سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران.

https://www.gisoom.com/book/1858666

ممتاز، جمشید؛ رنجبریان، حسین. (1375). تفسیر دوگانه از کنوانسیون حقوق دریاها قانون مناطق دریایی ایران و اعتراض امریکا، مجله حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران)، دوره سی و پنجم، شماره پیاپی 1064، صص 113-89.

https://jflps.ut.ac.ir/article_14297.html

هاگت، پیتر. (1386). جغرافیا ترکیبی نو، ترجمۀ شاپور گودرزی نژاد، انتشارات سمت، تهران.

https://www.gisoom.com/book/1591943

 

Elden, Stuart. (2013). The Birth of Territory, The University of Chicago Press, Ltd., London.

https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/B/bo15506915.html.

Forteau, Mathias, Thouvenin, Jean-Marc. (2017). Traité de droit international de la mer, Paris, Edition Pédone.

https://www.lgdj.fr/traite-de-droit-international-de-la-mer-9782233008503.html

Glassner. M. (1993). Political Geography (2nd Ed), New York: John Wiley & Sons.

https://www.amazon.com/Political-Geography-Martin-Ira-Glassner/dp/0471600075

Giddens, Anthony. (1984). The Constitution of Society, Outlin of Theory of Structuration, Cambridge, polity publisher.

https://books.google.com/books/about/The_Constitution_of_Society.html?id=x2bf4g9Z6ZwC

Jones, Martin, Jones, Rhys and Woods Michael. (2004). An Introduction to Political Geography: Space, Place and Politics, Rutledge.

https://www.amazon.com/Introduction-Political-Geography-Space-Politics/dp/0415250773

Marroni, Etiene; Milton L, Asmus. (2013). Geopolitical Strategy for the Territorialism of Oceans and Seas,International Journal of Geosciencesm, No. 4, Pp. 1051-1054.

https://file.scirp.org/pdf/IJG_2013090916590794.pdf

Rodrigue, Jean-Paul. (2017). Main Maritime Shipping Routes, The Geography of Transport Systems) 4th Edition (, New York: Rutledge.

https://transportgeography.org/wp-content/uploads/GTS_Third_Edition.pdf

Poling, Gergory B. (2013). The South China Sea in Focus, Center for Strategic & International Studies. Washington DC.

https://www.csis.org/analysis/south-china-sea-focus

Stojanovic, Djordje. (2018). Space, Territory and Sovereignty: Critical Analysis of Concepts, Research Gate, October 2018, pp. 111-184, DOI: 10.18999/nujlp.275.3.

https://www.researchgate.net/publication/328261665_Space_Territory_and_Sovereignty_Critical_Analysis_of_Concepts

Storey, David (2009), Political Geography, In: International Encyclopedia of Human Geography. Elsevier, Oxford, pp. 243-253. ISBN 978-0-08-044910-4.

https://www.elsevier.com/books/international-encyclopedia-of-human-geography/kitchin/978-0-08-044911-1

Sack, R. (1986). Human territoriality: Its theory and history Cambridge, University Press, Cambridge.

https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/geography/historical-geography/human-territoriality-its-theory-and-history?format=PB&isbn=9780521311809

Taylor, P.J.(1996)."What’s Modern about the Modern Morld-Mystem? IntroducingOrdinary Modernity through World Hegemony". Review of International Political Economy, 3(2):260–286.

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09692299608434356

United state Department of state. (1992). Limits in the seas, n.p 112; United state, Responses to excessive national Maritime Claims, march 9, PP. 22-24.

https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/12/LIS-112.pdf

Widen, J. J. (2015). 21st Century Mahan: Sound Military Considerations for the Modern Era, The Mariner’s Mirror, Vol. 101, No. 2, pp. 252-253.

https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00253359.2015.1025526

Waltz, Kenneth N. (1979). Theory of International Politics, New York: Random House. https://www.worldcat.org/title/theory-of-international-politics/oclc/11761326