تحلیلی بر پیامدهای خزش شهری در توسعۀ سکونتگاه‌‌های روستایی پیرامون (مورد شناسی: روستاهای پیرامون شهر مریوان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضوی هیات علمی جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

3 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

10.22111/gaij.2021.6030

چکیده

در چند دهۀ اخیر، رشد افقی و توسعۀ فیزیکیِ بدون برنامه در شهرها منجر به تغییراتی در وضعیت توسعۀ روستاهای پیرامون شهرها شده‌است. این تغییرات، علاوه‌بر داشتن جنبه‌‌های مثبت محدود، عمدتاً تأثیراتی منفی بر روند توسعۀ نواحی روستایی پیرامون شهرها ایجاد کرده‌است. در این راستا، هدف اصلی پژوهشِ حاضر تحلیل پیامدهای پدیدۀ خزش شهر مریوان بر تغییرات وضعیت توسعۀ روستاهای پیرامون است که در چند دهۀ اخیر با سرعت زیادی، توسعۀ فیزیکی یافته‌است. پژوهش حاضر از‌لحاظ هدف، کاربردی؛ از‌لحاظ نوع، توصیفی- تحلیلی و از‌لحاظ گردآوری اطلاعات، ترکیبی از روش اسنادی- پیمایشی است. گردآوری اطلاعات در بخش نظری به روش اسنادی و در بخش میدانی، به روش پیمایشی مبنی‌بر مصاحبه با کارشناسان و مردم محلی درجهت شناسایی پیامدها و سپس توزیع پرسشنامه و مشاهدۀ وضع موجود، درجهت تعمیم یافته‌‌های حاصل از مصاحبه‌‌ها است. محدودۀ مورد مطالعه 5 روستای اطراف شهر مریوان را در‌بر می‌گیرد. جامعۀ آماری شامل 30 نفر از متخصصان و کارشناسان و 964 نفر از سرپرستان خانوارها است که از این تعداد 303 خانوار براساس فرمول کوکران به‌عنوان حجم نمونه مشخص شد. روش نمونه‌گیری در ابتدا به روش طبقه‌ای و در ادامه از روش تصادفی ساده ‌استفاده شده‌است. نتایج تجزیه‌‌‌و‌‌‌تحلیل داده‌‌ها با آزمون‌‌های آمار استنباطی (خی‌‌دو، t تک‌‌نمونه‌‌ای و فریدمن)، تکنیک تحلیل سلسله‌‌مراتبی و آزمون خود‌همبستگی مکانی مورن، نشان داد که پدیدۀ خزش شهری علاوه‌بر پیامدهای مثبت محدود در بهبود وضعیت کالبدی، موجب ایجاد نارسایی‌‌های اجتماعی، اقتصادی، کیفیت بصری و تخریب محیط طبیعی و نارسایی‌‌های مدیریتی- نهادی شده‌است. همچنین روستای موسک و سپس لنج‌‌آباد، بیشترین تأثیر را از پیامدهای خزش شهری در روند توسعۀ خود پذیرفته و شاخص تغیر ساختارها و ارزش‌‌های اجتماعی نیز بیشترین تأثیر را در ایجاد ناپایداری وضعیت توسعۀ روستاها به‌واسطۀ تأثیرپذیری از پدیدۀ خزش شهری داشته‌است و درنهایت نیز یافته‌‌‌ها نشان دادند که الگوی خزش شهری مریوان و اسکان مهاجران به‌صورت الگوی خوشه‌‌ای است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Consequences of Urban Creep in the Development of Surrounding Rural Settlements (Case Study: Villages around the City of Marivan)

نویسندگان [English]

  • Sadi Mohammadi 1
  • Sohrab Amiriyan 2
  • Shermin Hoseini 3
چکیده [English]

Over the past few decades, horizontal growth and unplanned physical development in cities have led to changes in the development of rural villages around the cities. These changes, besides having limited positive aspects, have mostly negative impact on the development of rural areas around cities. In this regard, the main objective of the present study is to identify the consequences of Marivan Creep phenomenon on the changes in the development status of the surrounding villages, which has been rapidly expanding in the last few decades.The present research is purposeful, applied, in terms of type, descriptive-analytical, and in terms of gathering information, a combination of documentary-survey method. The information gathering in the theoretical part is documentary and in the field is a survey method for interviewing experts and locals to identify the consequences and then distribute the questionnaire and view the status quo to generalize the findings from the interviews. The study area includes 5 villages around the city of Marivan. The statistical population consisted of 30 specialists, detectives and supervisors of households in 964 households, which of these 303 households were identified by the Cocran formula as the sample size. The sampling method in first was  used by stratified and then the simple random method used. The results of analyzing data with inferential statistics (one way, single test and Friedman test), hierarchical analysis method and Moren spatial correlation test showed that urban creep phenomena, in addition to the consequences Limited positive in improving physical condition, causing social failure, economic failure, inadequate visual quality, and degradation of the natural environment and inadequacies of institutional management. Also, the Mosc village and then Lanjabad, the most affected by the effects of urban creep in its development, and the index of structural changes and social values, had the greatest impact on the instability of rural development due to the impact of urban creep phenomenon. Finally, the findings also showed that Marivan urban creep pattern and migrants were cluster.

کلیدواژه‌ها [English]

  • urban creep
  • rural development
  • spatial visibility
  • city of marivan
آسایش، حسین. (1385). اصول و روش‌‌های برنامه‌‌ریزی روستایی. چاپ هفتم. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور. https://www.gisoom.com/book/1368375/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8 /
ازکیا، مصطفی. (1387). جامعه‌شناسی توسعه و توسعه‌نیافتگی روستایی ایران. چاپ چهارم. تهران: مؤسسه اطلاعات. https://www.gisoom.com/book/1155916/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-
افراخته، حسن؛ حجی‌پور، محمد. (۱۳۹۲). خزش شهری و پیامدهای آن در توسعۀ پایدار روستایی (مورد: روستاهای پیرامونی شهر بیرجند). جغرافیا (فصلنامۀ بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)،انجمن جغرافیای ایران، سال یازدهم، شمارۀ ۳۹، صص 159-187. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=201833
الفتی، سعید، صفرپور، فرشاد و مهدی محمودآبادی(1391) زمین لغزش و انواع روشهای مطالعه ، مجله آموزش جغرافیا، شماره 26،صص 38-31. http://ensani.ir/fa/article/305180/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%80%D9%80%D9%86-
جلالیان، حمید؛ ضیائیان، پرویز؛ دارویی، پرستو؛ کریمی، خدیجه. (۱۳۹۲). تحلیل خزش شهری و تحولات کاربری اراضی (مطالعات تطبیقی شهرهای ارومیه و اصفهان). فصلنامۀ برنامه‎ریزی کالبدی- فضایی، دانشگاه پیام نور، سال دوم، شمارۀ چهارم.صص 81-98. http://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2414.html
حسین‌‌زاده دلیر، کریم؛ سرور، رحیم؛ بجانی، حسین؛ احمدی، توحید. (1389). تحلیلی بر تحولات کاربری‌‌های اراضی شهر تبریزی از دیدگاه توسعۀ پایدار در طی سال‌‌های 1387-1383، فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین، دانشگاه آزاد اسلامی، شمارۀ 28، صص 50-41. http://sarzamin.srbiau.ac.ir/article_5378.html?lang=fa
سعیدی، عباس؛ افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد؛ محمودی، سیده کیناز. (1393). خزش کلان‌شهری، الحاق و تعارض بافت کالبدی- فضایی مورد: محور دربند- کاشان. فصلنامۀ جغرافیا (فصلنامۀ علمی- پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، انجمن جغرافیایی ایران، سال دوازدهم، شمارۀ 41، تابستان 1393، صص 42-9. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=227108
سعیدی، عباس؛ حسینی‌حاصل، صدیقه. (1386). ادغام کلان‌شهری سکونتگاه‌های روستایی با نگاهی به کلان‌شهر تهران و پیرامون. فصلنامۀ جغرافیا (نشریۀ علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران) انجمن جغرافیایی ایران، سال پنجم، شمارۀ 12 و 13، صص 7-19. http://ensani.ir/fa/article/192261/%D8%A7%D8%AF%D8%BA%D8%A7%D9%85-
شفیعی‌ثابت، ناصح. (1392). خزش کلان‌شهر تهران و ناپایداری کشاورزی روستاهای پیرامونی. مجلۀ آمایش محیط، دانشگاه آزاد ملایر شمارۀ 24، صص 162-145. https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=226657
شفیعی‌ثابت، ناصر؛ خاکسار، سوگند. (1396). پیامدهای محیطی- اکولوژیک خزش شهری در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر همدان. فصلنامۀ علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی تهران، دورۀ پانزدهم، شمارۀ 3، صص 74-55. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?ID=357571
شفیعی‌ثابت، ناصر؛ هراتی‌فرد، سعیده. (1390). تحلیل تغییر کاربری اراضی کشاورزی روستاهای ناحیۀ رباط‌کریم با کاربرد تصاویر ماهواره‌ای و GIS، یازدهمین کنگرۀ جغرافیدانان ایران، تهران، انجمن جغرافیایی ایران، دانشگاه شهید بهشتی. https://civilica.com/doc/336554/
شمس، مجید؛ حجی ملایی، پریسا. (1388). توسعۀ فیزیکی و تأثیر آن در تغییرات کاربری اراضی شهر ملایر (1385-1365). فصلنامۀ جغرافیایی آمایش فضا، دانشگاه گلستان، شمارۀ 7، صص 76-61. https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=112753
شهرداری مریوان. (1398). واحد عمران و شهرسازی.
عسگری، علی(1390) تحلیل های آمار فضایی با ARCGIS ، تهران ، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران. https://www.gisoom.com/book/1792805/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-
علیجانی، بهلول(1394) تحلیل فضایی، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات طبیعی،دانشگاه خوارزمی تهران، سال دوم، شماره 3،صص1-14. https://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-2489-fa.pdf
فنی، زهره. (1388). درآمدی بر توسعه، جهانی‌شدن و پایداری (جغرافیای توسعه). تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. https://www.gisoom.com/book/1725584/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-7/
قادرمزی، حامد. (1383). نقش روستا شهرها در توسعۀ روستاهای پیرامونی، مطالعۀ موردی: روستاشهر دهگلان، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی به راهنمایی دکتر مهدی طاهرخانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
ضیاء توانا، محمدحسن؛ قادرمزی، حامد. (1388). تغییرات کاربری اراضی روستاهای پیراشهری در فرایند خزش شهرروستاهای نایسر و حسن‌آباد سنندج. پژوهش های جغرافیای انسانی، دانشگاه تهران شمارۀ 68، صص 135-119. https://jhgr.ut.ac.ir/article_19822_67e739dfe5e729f5b870c31df2614cbb.pdf
کارگر، بهمن؛ سرور، رحیم. (1390). شهر، حاشیه و امنیت اجتماعی. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح. https://www.gisoom.com/book/11402460/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-
مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کردستان، شهرستان مریوان. https://www.amar.org.ir/
مودت، الیاس؛ ملکی، سعید؛ مؤمنی، کورش. (1396). ارزیابی و سنجش ساختار فضایی و خزش شهری (مطالعۀ موردی: شهر یزد). نشریۀ جغرافیای اجتماعی شهر، دانشگاه شهید باهنر کرمان سال 3، شمارۀ 2، پیاپی 11، پاییز و زمستان 1396، صص 175-151. https://jusg.uk.ac.ir/article_2145_702e0f9beea496264a160837bb8938bd.pdf
مهدوی، مسعود؛ برنجکار، افسانه. (1393). خزش شهر و تغییر کاربری اراضی روستایی (مطالعۀ موردی: شهرستان بندر انزلی در 45 سال اخیر). فصلنامۀ مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی،دورۀ 2، شمارۀ 27، صص 17-1. http://jshsp.iaurasht.ac.ir/article_519002.html
نجفی‌کانی، علی‌اکبر؛ صادقی، نوشین؛ رحمانی، مریم. (۱۳۹۲). چالش‌ها و راهبردهای توسعۀ فضایی روستاهای الحاقی به شهر گرگان. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، دانشگاه خوارزمی تهران، سال دوم، شمارۀ ٣، صص 101-118. https://serd.khu.ac.ir/article-1-1747-fa.html
 
Antonio boggia,Lucia rocchi, luisa paolotti,Francesco musotti,Salvatore grco,2014,Assessing rural sustainable rural development  potentialities ,journal of environmental management ,pp160-167. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301479714002631?via%3Dihub
Audrey n.clark, (1985), Longman Dictionary of Geography; human and physical, Longman;. https://books.google.com/books/about/Longman_Dictionary_of_Geography.html?id=
Badiua ,Irina, Iulia ,Năstasea(2019) Methodological framework for urban sprawl control through sustainable planning of urban green infrastructure, Ecological Indicators ,Volume 96, Part 2, January 2019, Pages 67-78. https://www.semanticscholar.org/paper/Methodological-framework-for-urban-sprawl-control
Barrios, Erniel,2007, Access to Rural Development: Household Perceptions on Rural Development,ADB Institute Discussion Paper No. 61. https://think-asia.org/handle/11540/3649
Barry, K. and Lee, D., 2013. Measuring sprawl across the Urban Rural continuum using an amalgamated sprawl index. Sustainability. 5(5), 1806-1828. https://www.researchgate.net/publication/274312673_Measuring_Sprawl_across_the_Urban_Rural_C
Beesly Kenneth, B., 2010. Book rid Rural Development institute the rural- urban Fringe., in Canada, conflict and controversy. https://www.brandonu.ca/rdi/publication/rural-urban-fringe-in-canada-conflict-and-controversy/
Bianca, M., et al. 2012. Post-communist land use changes related to urban sprawl in the Romanian metropolitan areas. Journal of Studies and Research in Human Geography, 6(1):35-46. http://www.humangeographies.org.ro/volume-6-issue-1-2012/614-abstract
Cai,P.Y., Huang,H.G.,Yang,F.Z., Sun,W.and Chen, B.,2009, Investigation of public,s perception to wards rural sustainable development based on two level expert system. Expert System with Applications. Vol.36, No.5:8910-8924.
Celik, A.,2005, Land-use effects on organic matter and physical properties of soil in a southern editerranean highland of Turkey, Soil and Tillage Research 83: 270–277; https://www.researchgate.net/publication/223734551_Land-
Clark, D. 1996. Urban World/ Global City. by Rutledge. London.P 226. https://www.amazon.com/Urban-World-Global-David-Clark/dp/0415320984
Deep, S. and Saklani., 2014. Urban sprawl modeling using cellular automata. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science. 17(2), 179-187. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1110982314000180
Ehrlich, Maximilian V. ; Hilber, Christian A.L. ; Schöni, Olivier,2018, Institutional settings and urbansprawl: Evidence from Europe, Journal: Journal of Housing Economics, December 2018, Vol.42, pp.4-18 https://ideas.repec.org/a/eee/jhouse/v42y2018icp4-18.html
Ewing, R., Pendall, R., & Chen, D. ,2002,. Measuring sprawl and its  transportation impacts. Transportation Research Record:  Journal  of the Transportation Research Board, 1831, 175–83. https://journals.sagepub.com/doi/10.3141/1831-20
Foran,M ,2009,Expensive Discourses urban sprawl in Calgary 1945-1978 published by au press,Athabasca university,1200,10011-109 street Edmonton ABTJ https://www.aupress.ca/app/uploads/120152_99Z_Foran_2009-Expansive_Discources.pdf
Jaeger, J. Rene, B. Christian, S, and Felix K., 2010. Suitability criteria for measures of urban sprawl. Ecological Indicators. 10, 397-406. Suitability criteria for measures of urban sprawl - ScienceDirect
Han, J. Hayashi, Y. Cao, X. Imura, H. ,2009, Application of an integrated system dynamics and cellular automata model for urban growth assessment: A case study of Shanghai, China Landscape andUrban Planning; https://www.isc.chubu.ac.jp/hayashi/paper/2008/sadoku/han7.pdf
Hara, Y., Takeuchi, K. and Okubo, S. 2005, Urbanization Linked with Past Agricultural Landuse Patterns in the Urban Fringe of a Deltaic Asian Mega-city: a Case Study in Bangkok, in: Landscape and Urban Planning, N. 73, pp: 16-28. file:///C:/Users/M/AppData/Local/Temp/corrected_proof.pdf
Hamilton, D. K. 1999. Governing Metropolitan Areas, Response to Growth and Change, New York, Taylor & Francis Group.405P. https://www.amazon.com/Governing-Metropolitan-Areas-Reference-1999-01-25/dp/B01K8ZK3RG
Klapka, p. (2010). Spatial Organization Development, Structure And Apporximation Of Geographical System Moraviam Geographica Reports, vol.18. https://www.researchgate.net/publication/287003497_Spatial_organisation_development_structure_an
Li, S., and Nadolniyak, D., 2013. Agricultural Land Development in Lee County Florida: Impacts of Economic and Natural Risk Factors in a Coastal Am.,rea, Southern Agricultural Economics Association. Annual Meeting. https://ideas.repec.org/p/ags/saea13/143087.html
Lawrence, K., 2012. Urban Sprawl to Triple by 2030, science daily. 2(4), 384-423. file:///C:/Users/M/AppData/Local/Temp/Urban%20sprawl-1.pdf
Lein,J.(2003) Sensing sprawl: Towards the monitoring of urban expansion using-dempaster-shafer theory, Department of geography,Ohio university, Geocarto international, Vol.18. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10106040308542273
Libby, L. W., et al. 1999. The Performance of State Programs for Farmland Retention: National Conference Proceedings: The Ohio State University, Columbus, Ohio, September 10-11. https://www.worldcat.org/title/performance-of-state-programs-for-farmland-retention-proceedings-o
Martina ,Artmann ,Luis,Inostroza ,PeileiFan,(2019) Urban sprawl, compact urban development and green cities. How much do we know, how much do we agree? Ecological Indicators ,Volume 96, Part 2, January 2019, Pages 3-9. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1470160X18308379
Mauricio polidoro, José Augusto de Lollo3, Mirian Vizintim Fernandes Barro ( 2013) Urban Sprawl and the Challenges for Urban Planning, Journal of Environmental Protection, , 3, 1010-1019. https://www.scirp.org/html/5-6701499_22651.htm
Meyer, W. B., B.L. Turner II, ,1994, change in land use and global perspective, Cambridge University Press, Cambridge. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/ldr.3400060308
Nazarnia, Naghmeh ; Harding, Christopher ; Jaeger, Jochen A.G.,2019, How suitable is entropy as a measure of urban sprawl? Journal: Landscape and Urban Planning, April 2019, Vol.184, pp.32-43. https://www.researchgate.net/publication/332121950_How_suitable_is_entropy_as_a_measure_of_ur
Nengroo, Zahoor A. ; Bhat, M. Sultan ; Kuchay, Nissar A.,2017, Measuring urban sprawl of Srinagar city, Jammu and Kashmir, Indi, Journal: Journal of Urban Management, December 2017, Vol.6(2), pp.45-55. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/194430/1/1025675983.pdf
Ostrom, E, ,1990, is governing the commons, Cambridge University Press, Cambridge. https://www.cambridge.org/core/books/governing-the-commons/
Parry M.L, (1990), climate change and world agriculture, EarthSacan, London. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/030913339101500410
Rajvanshi,A,K.,S.M.patil and Y.H.sheikh(2006) development of stove Running on low ,concentration Ethanol Stove,. https://stoves.bioenergylists.org/nariethstove
Sofia ,Pagliarin ,2018,Linking processes and patterns: Spatial planning, governance and urban sprawl in the Barcelona and Milan metropolitan regions, Journal of Urban Studies, December 2018, Vol.55(16), pp.3650-3668. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0042098017743668
Wagrowski, D. M., and R. A. Hites, ,1997, Polycyclic aromatic hydrocarbon accumulation in urban, suburban and rurual vegetation, Environmental Science & Technology, 31, 1, 279- 282;. http://www.sciepub.com/reference/306155
Zeng, C.H, Liu, Y, Stein, A, Jiao, L., 2015. Characterization and spatial modeling of urban sprawl in the Wuhan Metropolitan Area, China, International Journal of Applied Earth Observation and Geoformation. 35, 10-24. https://www.researchgate.net/publication/265128297_Characterization_and_spatial_modeling_of_urban_sp
Zhang Deng, Jikun Huang, Scott Rozelle, Emi Uchida, 2000, Growth, Population and Industrialization, and Urban Land Expansion of China, Journal of Urban Economics,No 6,p 119-128. https://econpapers.repec.org/article/eeejuecon/v_3a63_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a96-115.htm