تحلیلی بر پیامدهای خزش شهری در توسعۀ سکونتگاه‌‌های روستایی پیرامون (مورد شناسی: روستاهای پیرامون شهر مریوان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضوی هیات علمی جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

3 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

10.22111/gaij.2021.6030

چکیده

در چند دهۀ اخیر، رشد افقی و توسعۀ فیزیکیِ بدون برنامه در شهرها منجر به تغییراتی در وضعیت توسعۀ روستاهای پیرامون شهرها شده‌است. این تغییرات، علاوه‌بر داشتن جنبه‌‌های مثبت محدود، عمدتاً تأثیراتی منفی بر روند توسعۀ نواحی روستایی پیرامون شهرها ایجاد کرده‌است. در این راستا، هدف اصلی پژوهشِ حاضر تحلیل پیامدهای پدیدۀ خزش شهر مریوان بر تغییرات وضعیت توسعۀ روستاهای پیرامون است که در چند دهۀ اخیر با سرعت زیادی، توسعۀ فیزیکی یافته‌است. پژوهش حاضر از‌لحاظ هدف، کاربردی؛ از‌لحاظ نوع، توصیفی- تحلیلی و از‌لحاظ گردآوری اطلاعات، ترکیبی از روش اسنادی- پیمایشی است. گردآوری اطلاعات در بخش نظری به روش اسنادی و در بخش میدانی، به روش پیمایشی مبنی‌بر مصاحبه با کارشناسان و مردم محلی درجهت شناسایی پیامدها و سپس توزیع پرسشنامه و مشاهدۀ وضع موجود، درجهت تعمیم یافته‌‌های حاصل از مصاحبه‌‌ها است. محدودۀ مورد مطالعه 5 روستای اطراف شهر مریوان را در‌بر می‌گیرد. جامعۀ آماری شامل 30 نفر از متخصصان و کارشناسان و 964 نفر از سرپرستان خانوارها است که از این تعداد 303 خانوار براساس فرمول کوکران به‌عنوان حجم نمونه مشخص شد. روش نمونه‌گیری در ابتدا به روش طبقه‌ای و در ادامه از روش تصادفی ساده ‌استفاده شده‌است. نتایج تجزیه‌‌‌و‌‌‌تحلیل داده‌‌ها با آزمون‌‌های آمار استنباطی (خی‌‌دو، t تک‌‌نمونه‌‌ای و فریدمن)، تکنیک تحلیل سلسله‌‌مراتبی و آزمون خود‌همبستگی مکانی مورن، نشان داد که پدیدۀ خزش شهری علاوه‌بر پیامدهای مثبت محدود در بهبود وضعیت کالبدی، موجب ایجاد نارسایی‌‌های اجتماعی، اقتصادی، کیفیت بصری و تخریب محیط طبیعی و نارسایی‌‌های مدیریتی- نهادی شده‌است. همچنین روستای موسک و سپس لنج‌‌آباد، بیشترین تأثیر را از پیامدهای خزش شهری در روند توسعۀ خود پذیرفته و شاخص تغیر ساختارها و ارزش‌‌های اجتماعی نیز بیشترین تأثیر را در ایجاد ناپایداری وضعیت توسعۀ روستاها به‌واسطۀ تأثیرپذیری از پدیدۀ خزش شهری داشته‌است و درنهایت نیز یافته‌‌‌ها نشان دادند که الگوی خزش شهری مریوان و اسکان مهاجران به‌صورت الگوی خوشه‌‌ای است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

--

نویسندگان [English]

  • dr.sadi mohammadi 1
  • dr.sohrab amiriyan 2
  • shermin hoseini 3
چکیده [English]

--

آسایش، حسین. (1385). اصول و روش‌‌های برنامه‌‌ریزی روستایی. چاپ هفتم. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور
ازکیا، مصطفی. (1387). جامعه‌شناسی توسعه و توسعه‌نیافتگی روستایی ایران. چاپ چهارم. تهران: مؤسسه اطلاعات.
افراخته، حسن؛ حجی‌پور، محمد. (۱۳۹۲). خزش شهری و پیامدهای آن در توسعۀ پایدار روستایی (مورد: روستاهای پیرامونی شهر بیرجند). جغرافیا (فصلنامۀ بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)،انجمن جغرافیای ایران، سال یازدهم، شمارۀ ۳۹، صص 159-187.
الفتی، سعید، صفرپور، فرشاد و مهدی محمودآبادی(1391) زمین لغزش و انواع روشهای مطالعه ، مجله آموزش جغرافیا، شماره 26،صص 38-31
جلالیان، حمید؛ ضیائیان، پرویز؛ دارویی، پرستو؛ کریمی، خدیجه. (۱۳۹۲). تحلیل خزش شهری و تحولات کاربری اراضی (مطالعات تطبیقی شهرهای ارومیه و اصفهان). فصلنامۀ برنامه‎ریزی کالبدی- فضایی، دانشگاه پیام نور، سال دوم، شمارۀ چهارم.صص 81-98.
حسین‌‌زاده دلیر، کریم؛ سرور، رحیم؛ بجانی، حسین؛ احمدی، توحید. (1389). تحلیلی بر تحولات کاربری‌‌های اراضی شهر تبریزی از دیدگاه توسعۀ پایدار در طی سال‌‌های 1387-1383، فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین، دانشگاه آزاد اسلامی، شمارۀ 28، صص 50-41.
سعیدی، عباس؛ افراخته، حسن؛ عزیزپور، فرهاد؛ محمودی، سیده کیناز. (1393). خزش کلان‌شهری، الحاق و تعارض بافت کالبدی- فضایی مورد: محور دربند- کاشان. فصلنامۀ جغرافیا (فصلنامۀ علمی- پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، انجمن جغرافیایی ایران، سال دوازدهم، شمارۀ 41، تابستان 1393، صص 42-9.
سعیدی، عباس؛ حسینی‌حاصل، صدیقه. (1386). ادغام کلان‌شهری سکونتگاه‌های روستایی با نگاهی به کلان‌شهر تهران و پیرامون. فصلنامۀ جغرافیا (نشریۀ علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران) انجمن جغرافیایی ایران، سال پنجم، شمارۀ 12 و 13، صص 7-19.
شفیعی‌ثابت، ناصح. (1392). خزش کلان‌شهر تهران و ناپایداری کشاورزی روستاهای پیرامونی. مجلۀ آمایش محیط، دانشگاه آزاد ملایر شمارۀ 24، صص 162-145.
شفیعی‌ثابت، ناصر؛ خاکسار، سوگند. (1396). پیامدهای محیطی- اکولوژیک خزش شهری در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر همدان. فصلنامۀ علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی تهران، دورۀ پانزدهم، شمارۀ 3، صص 74-55.
شفیعی‌ثابت، ناصر؛ هراتی‌فرد، سعیده. (1390). تحلیل تغییر کاربری اراضی کشاورزی روستاهای ناحیۀ رباط‌کریم با کاربرد تصاویر ماهواره‌ای و GIS، یازدهمین کنگرۀ جغرافیدانان ایران، تهران، انجمن جغرافیایی ایران، دانشگاه شهید بهشتی، https://civilica.com/doc/336554/
شمس، مجید؛ حجی ملایی، پریسا. (1388). توسعۀ فیزیکی و تأثیر آن در تغییرات کاربری اراضی شهر ملایر (1385-1365). فصلنامۀ جغرافیایی آمایش فضا، دانشگاه گلستان، شمارۀ 7، صص 76-61.
شهرداری مریوان. (1398). واحد عمران و شهرسازی.
عسگری، علی(1390) تحلیل های آمار فضایی با ARCGIS ، تهران ، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران
علیجانی، بهلول(1394) تحلیل فضایی، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات طبیعی،دانشگاه خوارزمی تهران، سال دوم، شماره 3،صص1-14.
فنی، زهره. (1388). درآمدی بر توسعه، جهانی‌شدن و پایداری (جغرافیای توسعه). تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
قادرمزی، حامد. (1383). نقش روستا شهرها در توسعۀ روستاهای پیرامونی، مطالعۀ موردی: روستاشهر دهگلان، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی به راهنمایی دکتر مهدی طاهرخانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
ضیاء توانا، محمدحسن؛ قادرمزی، حامد. (1388). تغییرات کاربری اراضی روستاهای پیراشهری در فرایند خزش شهرروستاهای نایسر و حسن‌آباد سنندج. پژوهش های جغرافیای انسانی، دانشگاه تهران شمارۀ 68، صص 135-119.
کارگر، بهمن؛ سرور، رحیم. (1390). شهر، حاشیه و امنیت اجتماعی. تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
مرکز آمار ایران. (1395). سرشماری عمومی نفوس و مسکن استان کردستان، شهرستان مریوان.
مودت، الیاس؛ ملکی، سعید؛ مؤمنی، کورش. (1396). ارزیابی و سنجش ساختار فضایی و خزش شهری (مطالعۀ موردی: شهر یزد). نشریۀ جغرافیای اجتماعی شهر، دانشگاه شهید باهنر کرمان سال 3، شمارۀ 2، پیاپی 11، پاییز و زمستان 1396، صص 175-151.
https://jusg.uk.ac.ir/article_2145_702e0f9beea496264a160837bb8938bd.pdf

مهدوی، مسعود؛ برنجکار، افسانه. (1393). خزش شهر و تغییر کاربری اراضی روستایی (مطالعۀ موردی: شهرستان بندر انزلی در 45 سال اخیر). فصلنامۀ مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی،دورۀ 2، شمارۀ 27، صص 17-1.

نجفی‌کانی، علی‌اکبر؛ صادقی، نوشین؛ رحمانی، مریم. (۱۳۹۲). چالش‌ها و راهبردهای توسعۀ فضایی روستاهای الحاقی به شهر گرگان. فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، دانشگاه خوارزمی تهران، سال دوم، شمارۀ ٣، صص 101-118.
 
Antonio boggia,Lucia rocchi, luisa paolotti,Francesco musotti,Salvatore grco,2014,Assessing rural sustainable rural development  potentialities ,journal of environmental management ,pp160-167
Audrey n.clark, (1985), Longman Dictionary of Geography; human and physical, Longman;
https://books.google.com/books/about/Longman_Dictionary_of_Geography.html?id=

Badiua ,Irina, Iulia ,Năstasea(2019) Methodological framework for urban sprawl control through sustainable planning of urban green infrastructure, Ecological Indicators ,Volume 96, Part 2, January 2019, Pages 67-78

Barrios, Erniel,2007, Access to Rural Development: Household Perceptions on Rural Development,ADB Institute Discussion Paper No. 61.
Barry, K. and Lee, D., 2013. Measuring sprawl across the Urban Rural continuum using an amalgamated sprawl index. Sustainability. 5(5), 1806-1828.
Beesly Kenneth, B., 2010. Book rid Rural Development institute the rural- urban Fringe., in Canada, conflict and controversy.
Bianca, M., et al. 2012. Post-communist land use changes related to urban sprawl in the Romanian metropolitan areas. Journal of Studies and Research in Human Geography, 6(1):35-46.
Cai,P.Y., Huang,H.G.,Yang,F.Z., Sun,W.and Chen, B.,2009, Investigation of public,s perception to wards rural sustainable development based on two level expert system. Expert System with Applications. Vol.36, No.5:8910-8924.
Celik, A.,2005, Land-use effects on organic matter and physical properties of soil in a southern editerranean highland of Turkey, Soil and Tillage Research 83: 270–277;
Clark, D. 1996. Urban World/ Global City. by Rutledge. London.P 226.
Deep, S. and Saklani., 2014. Urban sprawl modeling using cellular automata. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science. 17(2), 179-187.
Ehrlich, Maximilian V. ; Hilber, Christian A.L. ; Schöni, Olivier,2018, Institutional settings and urbansprawl: Evidence from Europe, Journal: Journal of Housing Economics, December 2018, Vol.42, pp.4-18
Ewing, R., Pendall, R., & Chen, D. ,2002,. Measuring sprawl and its  transportation impacts. Transportation Research Record:  Journal  of the Transportation Research Board, 1831, 175–83.
Foran,M ,2009,Expensive Discourses urban sprawl in Calgary 1945-1978 published by au press,Athabasca university,1200,10011-109 street Edmonton ABTJ
Jaeger, J. Rene, B. Christian, S, and Felix K., 2010. Suitability criteria for measures of urban sprawl. Ecological Indicators. 10, 397-406.
Han, J. Hayashi, Y. Cao, X. Imura, H. ,2009, Application of an integrated system dynamics and cellular automata model for urban growth assessment: A case study of Shanghai, China Landscape andUrban Planning;
Hara, Y., Takeuchi, K. and Okubo, S. 2005, Urbanization Linked with Past Agricultural Landuse Patterns in the Urban Fringe of a Deltaic Asian Mega-city: a Case Study in Bangkok, in: Landscape and Urban Planning, N. 73, pp: 16-28.
Hamilton, D. K. 1999. Governing Metropolitan Areas, Response to Growth and Change, New York, Taylor & Francis Group.405P.
Klapka, p. (2010). Spatial Organization Development, Structure And Apporximation Of Geographical System Moraviam Geographica Reports, vol.18.
Li, S., and Nadolniyak, D., 2013. Agricultural Land Development in Lee County Florida: Impacts of Economic and Natural Risk Factors in a Coastal Am.,rea, Southern Agricultural Economics Association. Annual Meeting.
Lawrence, K., 2012. Urban Sprawl to Triple by 2030, science daily. 2(4), 384-423.
Lein,J.(2003) Sensing sprawl: Towards the monitoring of urban expansion using-dempaster-shafer theory, Department of geography,Ohio university, Geocarto international, Vol.18
Libby, L. W., et al. 1999. The Performance of State Programs for Farmland Retention: National Conference Proceedings: The Ohio State University, Columbus, Ohio, September 10-11.
https://www.worldcat.org/title/performance-of-state-programs-for-farmland-retention-proceedings-o

Martina ,Artmann ,Luis,Inostroza ,PeileiFan,(2019) Urban sprawl, compact urban development and green cities. How much do we know, how much do we agree? Ecological Indicators ,Volume 96, Part 2, January 2019, Pages 3-9

Mauricio polidoro, José Augusto de Lollo3, Mirian Vizintim Fernandes Barro ( 2013) Urban Sprawl and the Challenges for Urban Planning, Journal of Environmental Protection, , 3, 1010-1019
Meyer, W. B., B.L. Turner II, ,1994, change in land use and global perspective, Cambridge University Press, Cambridge.
Nazarnia, Naghmeh ; Harding, Christopher ; Jaeger, Jochen A.G.,2019, How suitable is entropy as a measure of urban sprawl? Journal: Landscape and Urban Planning, April 2019, Vol.184, pp.32-43
Nengroo, Zahoor A. ; Bhat, M. Sultan ; Kuchay, Nissar A.,2017, Measuring urban sprawl of Srinagar city, Jammu and Kashmir, Indi, Journal: Journal of Urban Management, December 2017, Vol.6(2), pp.45-55
Ostrom, E, ,1990, is governing the commons, Cambridge University Press, Cambridge.
Parry M.L, (1990), climate change and world agriculture, EarthSacan, London.
Rajvanshi,A,K.,S.M.patil and Y.H.sheikh(2006) development of stove Running on low ,concentration Ethanol Stove, https://stoves.bioenergylists.org/nariethstove
Sofia ,Pagliarin ,2018,Linking processes and patterns: Spatial planning, governance and urban sprawl in the Barcelona and Milan metropolitan regions, Journal of Urban Studies, December 2018, Vol.55(16), pp.3650-3668
Wagrowski, D. M., and R. A. Hites, ,1997, Polycyclic aromatic hydrocarbon accumulation in urban, suburban and rurual vegetation, Environmental Science & Technology, 31, 1, 279- 282;
Zeng, C.H, Liu, Y, Stein, A, Jiao, L., 2015. Characterization and spatial modeling of urban sprawl in the Wuhan Metropolitan Area, China, International Journal of Applied Earth Observation and Geoformation. 35, 10-24.
Zhang Deng, Jikun Huang, Scott Rozelle, Emi Uchida, 2000, Growth, Population and Industrialization, and Urban Land Expansion of China, Journal of Urban Economics,No 6,p 119-128