تدوین معیارهای پایدار و مدل‌سازی مکان‌یابی اکوپارک‌ها با پارادایم ارزیابی توان تلفیقی (ICA) در محیط‌زیست شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار برنامه‌ریزی محیط‌زیست، گروه علوم و مهندسی محیط‌زیست، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

10.22111/gaij.2021.6217

چکیده

محیط‌زیست شهری به‌مثابۀ یک تکنواکوسیستم است که در توالی تاریخی تحولات سرزمین شکل گرفته‌است و مدیریت و برنامه‌ریزی محیط‌زیستی آن نیازمند پارادایم نوینی از جنس توسعۀ پایدار است تا ابعاد طبیعی-فرهنگی و ارتباطات درهم‌تنیدۀ انسان و سرزمین را در قالب نگاهی کل‌نگر به‌کار گیرد. اکوپارک‌ها نقش مؤثری در آموزش عمومی برای بهبود عملکرد و ارتقای کارایی چرخۀ ماده و انرژی در شهر ایفا می‌کنند و زمینه را برای مشارکت و حضور فعالانۀ مردم در فرایند طرح‌ریزی و اجرا فراهم می‌کنند. هدف این پژوهش، تدوین معیارهای مدل‌سازی و مکان‌یابی محل‌های مناسب برای احداث اکوپارک‌ها با رویکرد اکولوژی محیط‌زیست شهری در تهران است. در تدوین معیارهای مدل‌سازی اکوپارک، از چهار مؤلفه، شامل ضوابط پارک‌‌ها، مدل اکوتوریسم، متریک‌‌های سیمای سرزمین و چک‌‌لیست نظرات کارشناسی استفاده شد. سپس زیرمعیارها به‌ترتیب اولویت، ازطریق روش تلفیقی ارزیابی توان (ICA) برای مدل‌سازی اکوپارک مورد استفاده قرار گرفتند. ابتدا پیش‌‌پردازش داده‌‌ها انجام گرفت. در این مرحله لایه‌‌های مربوط، به‌طور مستقیم یا ازطریق تحلیل‌‌های مکانی نرم‌‌افزار ArcGIS 9.3 به‌دست آمدند و همه به‌صورت راستری به اندازۀ 30متری در سیستم متری UTM درآمدند. در مرحلۀ پردازش لایه‌های شبکه-سلولی، با استفاده از ابزار روی‌‌هم‌‌گذاری (Weighted Overly) با همدیگر تلفیق شدند و در مرحلۀ ارزیابی ازطریق مقایسۀ مدل اکوپارک شهر تهران با لایه‌‌های تلفیقی با استفاده از ابزار الگوریتم نقشه (Map Algebra)، مکان‌‌های بالقوه تعیین شدند. نتایح مقدماتی این پژوهش کاربردی نشان داد که 13 سایت مناسب برای تبدیل‌شدن به اکوپارک در گسترۀ شهر تهران وجود دارد. در مرحلۀ نهایی، برای تعیین سایت‌‌های مطلوب‌تر، از چک‌لیست‌ها استفاده شد که بر مبنای مدل مکان پایدار ساخته شده‌بودند. درنهایت، ارزیابی توان تلفیقی نشان داد که از میان 13 پارک منتخب، 5 سایت جمشیدیه، پردیسان، طالقانی، چیتگر و ولایت، دارای بیشترین پتانسیل و تناسب مکانی در شهر تهران هستند. با بررسی زیربناها، تسهیلات و زیرساخت‌ها برای احداث اکوپارک‌ها، پارک پردیسان حائز بالاترین رتبۀ مطلوبیت برای احداث اکوپارک در مقیاس کلان‌شهری تهران معرفی شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Determining Sustainable Criteria for Modelling of Eco-parks by Integrated Capability Assessment (ICA) Paradigm in Tehran Urban Environment

نویسنده [English]

  • Seyed mahmoud Hashemi
چکیده [English]

The urban environment is a techno-ecosystem shaped in the historical sequence of land developments and its environmental management and planning requires a new paradigm of sustainable development to integrate natural-cultural dimensions and intertwined human-landscape relations in the form of holistic approach. Urban eco-parks play an effective role in public education to improve the performance and efficiency of the city's energy and matter cycles, and provide a platform for people to actively participate in the planning and implementation process. The purpose of this study is (a) to develop modeling criteria and (b) to locate suitable sites for ecopark construction with an urban landscape ecologocal approach in Tehran metropolis. Four components including park criteria, ecotourism model, landscape metrics and expert opinion checklist were used to formulate the ecopark modeling criteria. Sub-criteria were then prioritized through the Integrated Capability Assessment (ICA) method for modeling ecopark. Initially, data preprocessing was performed: At this stage, the relevant layers were obtained directly or through spatial analysis of ArcGIS 9.3 software and all were mapped 30 m into the UTM coordinate system. At the processing stage, the grid-cell layers were integrated using Weighted Overly tool and at the suitability evaluation stage by comparing Tehran's EcoPark model with the integrated layers using Map Algebra, potential locations were identified. Preliminary results of this applied research showed that there are 13 suitable sites to become an ectopark in Tehran. In the final step, checklists that were based on a sustainable location model were used to identify the most desirable sites. Finally, the integrated capability assessment showed that among the 13 selected parks, five Jamshidieh, Pardisan, Taleghani, Cheitgar and Velayat sites have the most potential and fit for establishment of ecopark establishment. Pardisan Park has the highest desirability for constructing an ectopark at Tehran metropolitan scale by examining the infrastructures, facilities and other necessary conditions for the construction of the urban ecopark.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Public Education
  • Integrated Capability Assessment (ICA)
  • Urban Ecology
  • Suitability Evaluation
  • Tehran
  • Ecopark
اسپیرن، آن ویسترن. (1385). زبان منظر. ترجمۀ حسین بحرینی و بهناز امین‌زاده، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، نوبت چاپ دوم. https://press.ut.ac.ir/book_1731_%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86+%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1+2713.html
امینی سکاچایی، نجمه؛ ضیابخش، ندا؛ مفیدی شمیرانی، سید مجید. (1394). اکوپارک راهکاری مناسب برای دستیابی به توسعۀ پایدار شهری، مجموعه مقالات اولین کنفرانس بین‌المللی دستاوردهای نوین در مهندسی عمران، معماری، محیط‌زیست و مدیریت شهری، موسسه مدیران ایده پرداز پایتخت ویرا، تهران. https://civilica.com/doc/389834/
بمانیان، محمدرضا. (1383). تحلیلی پیرامون برنامه‌ریزی و طراحی اکوپارک‌های رودکناری، نشریۀ هنرهای زیبا، دوره 20، شمارۀ 20- شماره پیاپی 465، صص 70-56. https://jhz.ut.ac.ir/article_10702.html
بهرام سلطانی، کامبیز. (1375). مجموعه مباحث و روش‌های شهرسازی (محیط‌زیست)، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، انتشارات شهیدی، نوبت چاپ اول. https://www.gisoom.com/book/1582749/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7-%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF-1/
حاتمی‌نژاد، حسین؛ خادمی، امیرحسین؛ ضرغام‌فرد، مسلم. (1394). تحلیل توزیع مکانی-فضایی پارک‌های درون‌شهری آمل با رویکرد عدالت اجتماعی، فصلنامۀ مطالعات برنامه‌ریزی شهری، سال سوم، شمارۀ 10، صص 41-27. http://shahr.journals.umz.ac.ir/article_1227.html
حاجی زرقانی، مریم؛ لقایی، حسنعلی؛ حبیب، فرح؛ منوری، مسعود. (1388). نقش و عملکرد اکوپارک‌ها در دنیای امروز، علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دورۀ یازدهم، شمارۀ 4، صص 639-649. https://journals.srbiau.ac.ir/article_16782.html
رمضانی، مجید. (1394). تحلیل پراکندگی پارک‌ها و بوستان‌ها، مکان‌یابی آن‌ها در سطح شهر تهران با رویکرد توسعۀ همگون. معاونت مطالعات و برنامه ریزی و طرح جامع، مجموعه دانش شهر،شماره 308، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران. http://research.tehran.ir/DownloadFileHandler.ashx?ckfid=s8bOeRzda4LXjtsa8sKQzw%3d%3d
صالحی، اسماعیل؛ هدایتی آقمشهدی، امیر؛ دیناروندی، مرتضی. (1392). اصول و ضوابط طراحی پارک‌های شهری، تهران: انتشارات سیمای دانش، چاپ اول. https://www.gisoom.com/book/11095652/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84-%D9%88-%D8%B6%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C/
علی‌پور، بهزاد؛ حسینی معصوم، ابراهیم؛ علی‌پور، الناز. (1392). بررسی اکوپارک به‌مثابۀ راهبردی درجهت دستیابی به مناظر پایدار شهری، همایش ملی معماری، فرهنگ و مدیریت شهری، تهران. https://civilica.com/doc/256082/
لقایی، حسنعلی. (1373). برنامه‌ریزی و طراحی فضای سبز شهری، فصلنامۀ فضای سبز، دوره سوم، شمارۀ 6، صص. 41-28. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?ID=87046
لقایی، حسنعلی؛ حبیب، فرح. (1388). نقش و عملکرد اکوپارک‌ها در دنیای امروز، فصلنامۀ علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دورۀ 11، شمارۀ 88، صص 121-110. https://www.magiran.com/paper/753281
ماتلاک، جان. (1379). آشنایی با طراحی محیط و منظر، مترجم معاونت آموزش و پژوهش سازمان پارک‌ها و فضای سبز شهر تهران. تهران: انتشارات سازمان پارکها و فضای سبز شهر تهران، نوبت چاپ اول. https://parks.tehran.ir/default.aspx?tabid=217&ArticleId=315
المدرسی، سید علی؛ قاسمی، زهرا. (1393). مکان‌یابی احداث پارک شهری با روش AHP در سیستم اطلاعات جغرافیایی (مطالعۀ موردی: منطقۀ 8 اصفهان)، نخستین همایش ملی کاربردی مدل‌های پیشرفتۀ تحلیل فضایی (سنجش‌ازدور و GIS) در آمایش سرزمین، تهران. https://civilica.com/doc/365188/
مرکز آمار ایران. (1395). نتایج سرشماری نفوس و مسکن. سازمان آمار ایران. درگاه ملی آمار. https://www.amar.org.ir/Portals/0/Files/fulltext/1395/n_Salname_95-V3.pdf
مفیدی شمیرانی، سید مجید؛ مهدوی‌نژاد، محمدجواد؛ علوی‌زاده، الهام. (1388). پارک اکولوژیک؛ بوم‌شناسی طبیعی-فرهنگی، آرمانشهر، دوره 2، شمارۀ 3، صص 78-89. http://www.armanshahrjournal.com/article_32601.html
مک هارگ، ایان. (1386). طراحی با طبیعت. ترجمه عبدالحسین وهاب زاده (کتاب به زبان انگلیسی در 1969 میلادی منتشر شده است). انتشارات جهاد دانشگاهی. مشهد. https://www.jdmpress.com/books/125-%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AD%DB%8C%20%D8%A8%D8%A7%20%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA
موحد، سپیده؛ لقایی، حسنعلی؛ جبیب، فرح. (1395). طراحی پارک اکولوژیک، گامی در راستای پایداری زیست‌محیطی شهرها (مطالعۀ موردی: ارتفاعات جنوب‌غربی مشهد)، علوم تکنولوژی محیط‌زیست، دورۀ هجدهم، ویژه‌نامۀ شمارۀ 3، صص 88-76. https://jest.srbiau.ac.ir/article_10363.html
میکائیلی، علیرضا. (1383). سازماندهیِ برنامه‌ریزی و طراحی تفرجی و اوقات فراغت، گرگان: انتشارات دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ، 123 ص، نوبت چاپ اول. http://fipak.areeo.ac.ir/site/catalogue/18472840
میکائیلی، علیرضا؛ کیازاده، زهره. (1386). مروری بر تدوین ضوابط طراحی اکوپارک، فصلنامۀ علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دوره 10، شمارۀ 4، صص 98-83. https://jest.srbiau.ac.ir/article_224.html
هدایت‌نیا، فاطمه؛ ابراهیمی، سید عقیل. (1394). ارائۀ الگوی بهینه برای مکان‌یابی فضای سبز با روش AHP و اولویت‌بندی مکانی با استفاده از روش TOPSIS (منطقۀ مورد مطالعه: منطقۀ 2 شهر تهران)، همایش ملی عمران و معماری با رویکردی بر توسعۀ پایدار، تهران. https://civilica.com/doc/422681/
 
Benson J F, Maggi, H R. (2000). Landscape and Sustainability, London and Newyork Spon press. https://www.routledge.com/Landscape-and-Sustainability/Benson-Roe/p/book/9780415404433
Breauste J, Haase D, Elmqvist T. (2013). Urban landscapes and ecosystem services, Ecosystem services in agricultural and urban landscapes, 44, 83-104. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118506271.ch6
Brito G., Costa C., Vendas D., Dias S. (2018) The Use of Geological Background Reference Values for Soil Evaluation and Remediation: The Trajouce Ecopark Case-Study. In: Dias A., Salmelin B., Pereira D., Dias M. (eds) Modeling Innovation Sustainability and Technologies. Springer Proceedings in Business and Economics. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-67101-7_20
Cranz G., Boland M. (2003). The Ecological Park as an Emerging Type, Research and Debate in Journal Issue: Places, 15, 45-47. https://placesjournal.org/assets/legacy/pdfs/the-ecological-park-as-an-emerging-type.pdf
Forman, R.T.T. (2014). Urban ecology: science of cities. Cambridge University press. New York. https://www.cambridge.org/core/books/urban-ecology/2B538425A681ED9A58D82D33163953D9
Guo Y, Liu W, Tian J, He R, Chen L. (2017). Eco-efficiency assessment of coal-fired combined heat and power plants in Chinese eco-industrial parks, Journal of Cleaner Production, 168, 963-972. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652617320486
IUCN (Zorrilla-Pujana, J., & Rossi, S.). (2016). Environmental education indicators system for protected areas management. Ecological indicators, 67, 146-155. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1470160X16300747
M.A. (2005). Millennium ecosystem assessment. Washington, DC: New Island. http://www.millenniumassessment.org/en/Synthesis.html
Mathilde Le Tellier, Lamia Berrah, Vincent Cliville, Benoît Stutz, Jean-François Audy, et al. (2019). Definition of the ecopark's multi-criteria decision-making problems and their challenges. 89th meeting of the EURO Working Group in Multi Criteria Decision Aiding (EWG-MCDA), Apr 2019, Trento, Italy. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02111473
Pickett, S. T., Cadenasso, M. L., Grove, J. M., Nilon, C. H., Pouyat, R. V., Zipperer, W. C., & Costanza, R. (2001). Urban ecological systems: linking terrestrial ecological, physical, and socioeconomic components of metropolitan areas. Annual review of ecology and systematics, 32(1), 127-157. https://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.ecolsys.32.081501.114012
Power M, Anderes J. (2006). The Ecological Park, Massachusetts Institute of Technology, Dept of Urban Studies and Planning, 18, 167-180. https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/37863
Pellenbarg, P.H. (2002) Sustainable Business Sites in the Netherlands: A Survey of Policies and Experiences. Journal of Environmental Planning and Managemen, 45 (1): 59-84. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09640560120100196
Valenzuela-Venegas G, Henriques-Heriquez F, Boix M, Montastruc L, Arenas-Araya F, Miranda-Perez J, Diaz-Alvarado F A. (2018). A resilience indicator for Eco-Industrial Parks, Journal of Cleaner Production, 174, 807-820. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652617326768