تحلیل فضایی عدالت مکانی در آمایش کاربری‌های خدماتی (پارک و فضای سبز، ورزشی و تفریحی-توریستی) شهر تبریز با رویکرد چند معیاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه تبریز

چکیده

از مشکلات اساسی شهرها در دهه­های اخیر، توزیع نابرابر منابع و جمعیت در بخش­های مختلف شهری است. توجه به اهمیت توزیع کاربری­های خدماتی در نواحی شهری و فراهم نمودن امکانات و خدمات مورد نیاز عاملی مهم در ارتقاء سطح زندگی، عدالت اجتماعی و پایداری زندگی شهری است. خدمات عمومی شهر به عنوان مهم­ترین ابزار در دست مدیریت شهری، برای برقراری عدالت فضایی است. با توزیع مناسب این خدمات، شهر می­تواند به عنوان بستر تحقق عدالت فضایی مطرح گردد. کلان­شهر تبریز علاوه بر اینکه از تبعیض طبقاتی در بین گروه­های اجتماعی – اقتصادی رنج می­برد، از تبعیض فضایی ناشی از توزیع نامناسب خدمات شهری نیز تهدید می­شود. پژوهش حاضر از حیث هدف، کاربردی علمی و از حیث ماهیت و روش، توصیفی تحلیلی است. به دلیل پیچیدگی و ازدیاد فاکتورهای مؤثر در مکانیابی کاربری­های خدماتی، لزوم به کارگیری روش­های چند متغیره تصمیم­ساز جهت تعیین مکان مطلوب جهت احداث کاربری های جدید را ضروری می­سازد. در پژوهش حاضر ابتدا سرانه کاربری­ های مورد بررسی محاسبه و با سرانه استاندارد مقایسه شده و میزان کمبود در منطق ده­گانه مشخص شد. سپس پارامترهای مؤثر در مکان­گزینی کاربری­هایی نظیر (پارک و فضای سبز، ورزشی و تفریحی-توریستی) شناسایی شده، و با استفاده از روش­های مبتنی بر سیستم­های پشتیبانی فضایی چند معیاره MC-SDSS برمبنای مدل­های Topsis و Saw در محیط نرم­افزار ArcGIS و وزن­دهی پارامترها توسط کارشناسان خبره حوزه مطالعات شهری با روش تحلیل سلسه مراتبی در محیط نرم­افزار Expert Choice نقشه­های نهایی تهیه شده، و فضاهای کاملاً نامطلوب تا کاملاً مطلوب برای هر کدام از خدمات فوق شناسایی شده­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial Analysis of Space Justice in The Land Use Planning of Public Services Land Uses (Park and Green Space, Sports and Recreational-Tourist) in Tabriz Using Multi-Criteria Approach

نویسندگان [English]

  • اassan Mahmoudzadeh 1
  • Mehri Karami 2
2 Department of Geography and Urban Planning, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz,
چکیده [English]

different parts of the city. Paying attention to the importance of distributing service used in urban areas and providing the required facilities and services is an important factor in improving the standard of living, social justice and urban life’s sustainability. city public services as the most important tool in the hands of urban management is to establish spatial justice. With proper distribution of these services, the city can be considered as a platform for achieving spatial justice. The metropolis of Tabriz, in addition to suffering from class discrimination among socio-economic groups, is also threatened by spatial discrimination due to improper distribution of urban services. The present study is an analytical description in terms of purpose, scientific application and in terms of nature and method. Due to the complexity and multiplicity of factors in locating service uses, the need for multivariate decision-making methods to determine the optimal position for the construction of new uses is necessary. In the present study, first, the per capita of the studied uses was calculated and compared with the standard per capita, and the degree of deficiency in the ten-point logic was determined. Then effective parameters in land-use-like housing (park and green space, sports and recreation-tourism) have been identified, then using methods based on multi-criteria spatial support systems MC -SDSS based on Topsis and Saw models in ArcGIS and weighting of parameters by experts in the field of urban studies with hierarchical analysis method in Expert Choice, final maps have been prepared. And completely undesirable to completely desirable spaces have been identified for each of indicators.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spatial Justice
  • Service Uses
  • Multiple criteria spatial decision support system
  • Technique of Order Preference by Similarity to Ideal Solution and Simple Additive Weighted
  • Tabriz Metropolis
احمدی، محمد.، و شمسی­پور، علی­اکبر (1399). تحلیل توزیع خدمات عمومی با رویکرد عدالت فضایی (مطالعه موردی: شهر بجنورد). پژوهش های جغرافیای برنامه ریزی شهری. مؤسسه جغرافیا, 8(1), 73-98. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=527774
افروغ، عماد (1377). فضا و نابرابری اجتماعی، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ص 65. https://pub.modares.ac.ir/book_treasure.php?mod=viewbook&book_id=120&slc_lang=fa&sid=1
اکبری، نعمت الله (1387). کاربرد روش­های رتبه­بندی و تصمیم­گیری چند شاخصه. تهران: انتشارات سازمان شهرداری و دهیاری کشور. https://civilica.com/doc/405487
بشیریه، حسین (1375). تاریخ اندیشه­های سیاسی در قرن بیستم، اندیشه­های جان رالز، اطلاعات سیاسی-اقتصادی. مؤسسه اطلاعات، شماره 109 و 110، ص36-43. http://noo.rs/TS1Od    
بهروان، حسین (1385)، آمایش فرهنگی و عدالت شهری در مناطق دوازده گانه شهرداری مشهد، اولین کنفرانس برنامه­ریزی و مدیریت شهری، مشهد. https://civilica.com/doc/74679
پورمحمدی، محمدرضا، (1392). برنامه­ریزی کاربری اراضی شهری، تهران: انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)، چاپ نهم، ص 38. https://www.adinehbook.com/gp/product/9644597052
حجتی،  وحیده و حامد مظفرزاده (1387). "مفهوم عدالت اجتماعی و رابطه ان با شهر". جستارهای شهرسازی. محمدحسین جهانشاهی، شماره 25-24، بهار و تابستان 1387، ص 40. http://noo.rs/cuKPG
داداش­پور، هاشم؛ رستمی، فرامرز. (الف1390). بررسی و تحلیل نحوه­ی توزیع خدمات عمومی شهری از دیدگاه عدالت فضایی (مطالعه موردی: شهر یاسوج). فصلنامه­ی جغرافیا و توسعه­ی ناحیه­ای. دانشگاه فردوسی مشهد، سال نهم (شماره16)، ص 171-198. https://dx.doi.org/10.22067/geography.v9i16.11034
داداش­پور، هاشم؛ رستمی، فرامرز. (ب1390). سنجش عدالت فضایی یکپارچه خدمات عمومی شهری بر اساس توزیع جمعیت، قابلیت دسترسی و کارایی در شهر یاسوج. مطالعات و پژوهش­های شهری و منطقه­ای. معاونت تحقیقات و فناوری، دانشگاه اصفهان، 3(10)، ص 22-1. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=143247
داداش­پور، هاشم؛ رستمی، فرامرز؛ علیزاده، بهرام. (1393). بررسی و تحلیل توزیع عادلانه خدمات شهری و الگوی پراکنش فضایی انها در شهر همدان. فصلنامه مطالعات شهری. دانشگاه کردستان، 3(12)، ص 5-18. https://www.magiran.com/paper/1445402
رضویان؛ محمدتقی (1381)، برنامه­ریزی کاربری اراضی شهری، اتشارات منشی، تهران، ص 4.https://elmnet.ir/vslg?url=https%3A%2F%2Fdb.ketab.ir%2Fbookview.aspx%3Fbookid%3D322034&type=0&id=31259693
زیاری، کرامت­اله؛ زنجیرچی، سیدمحمد؛ سرخ­کمال، کبری (1389). بررسی و رتبه­بندی درجه­ی توسعه­یافتگی شهرستان­های خراسان رضوی با استفاده از تکنیک تاپسیس، پژوهش­های جغرافیای انسانی. دانشگاه تهران، 42(72), 17-30. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=114113
زیاری، کرامت­اله؛ و مهدیان بهنمیری، مهدیه و مهدی، علی (1392). بررسی و سنجش عدالت فضایی بهره مندی از خدمات عمومی شهری بر اساس توزیع جمعیت و قابلیت دسترسی در شهر بابلسر. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی (علوم جغرافیایی). دانشگاه خوارزمی, 13(28), 217-241. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=193529
سالنامه آماری (1395). https://www.amar.org.ir/
سرور، رحیم؛ عشقی چهار­برج، علی؛ علوی، سعیده. (1396). تحلیل فضایی عدالت اجتماعی در بهره­مندی از خدمات عمومی شهر، مطالعه موردی: حوزه­های 16­گانه شهر اردبیل. فصلنامه پژوهش­های بوم­شناسی شهری. دانشگاه پیام­نور، 8(2)، ص 36-23. http://noo.rs/Op73F
شیعه، اسماعیل (1389). مقدمه­ای بر مبانی برنامه­ریزی شهری، تهران:انتشارات دانشگاه علم و صنعت، چاپ بیست و پنجم، ص 167-160. http://publication.iust.ac.ir/book_treasure.php?mod=viewbook&book_id=10099&slc_lang=fa&sid=10
صفری کرم، عبداله‌زاده طرف اکبر، موسوی میرسعید، فرامرزی اصل مهسا (1400). ارزیابی معیار عدالت فضایی در توزیع مکانی خدمات درمانی-بهداشتی شهرهای ایرانی-اسلامی؛ مطالعه موردی ارومیه. فصل‌نامه تحقیقات جغرافیایی. پروفسور محمدحسین پاپلی یزدی، ۳۶(۳) :۳۵۵-۳۴۱. http://georesearch.ir/article-1-1111-fa.html
ضرابی، اصغر؛ مغانی رحیمی، بهنام (1385). تأثیر جهانی شدن بر عدالت اجتماعی با تأکید بر عدالت فضایی، ماهنامه اطلاعات سیاسی و اقتصادی. مؤسسه اطلاعات، 21(شماره 3و4)، ص 106-113. http://noo.rs/gfCZ3
عبدی دانشپور، زهره (1378). تحلیل عدم تعادل فضایی در شهرها، مورد تهران. مجله صفه، سال نهم، شماره 29، دانشکده معماری وشهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی. file:///C:/Users/Administrator/Downloads/37339971.pdf
کامران, حسن, پریزادی, طاهر, حسینی امینی, حسن. (1389). سطح بندی خدمات شهری در مناطق کلانشهر تهران.  دو فصلنامه جغرافیا و برنامه­ریزی منطقه­ای. مؤسسه آموزش عالی قشم، 1(1)، ص 164-147. http://ensani.ir/file/download/article/20140602141125-9916-17.pdf  
لینچ،کوین (1376)، تئوری شکل خوب شهر، ترجمه دکتر سید حسین بحرینی، انتشارات دانشگاه تهران، ص 138. https://www.gisoom.com/book/1847598/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AA%D8%A6%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%D8%B4%D9%87%D8%B1/
محمدی علیرضا، هاشمی معصوم آباد رضا، محمدی چنور(1400). تحلیل فضایی توزیع و دسترسی به خدمات شهری در سطح محلات شهری با رویکرد عدالت فضایی (مطالعه موردی: کاربری‌های تجاری شهر اردبیل). تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. دانشگاه خوارزمی، ۲۱(۶۳)، ۱۱۷-۹۹. http://jgs.khu.ac.ir/article-1-3651-fa.html
محمودزاده، حسن (1393). ارزیابی و تحلیل اکولوژیکی توسعه فضایی کلان­شهر تبریز، رساله دکتری، دانشکده جغرافیا و برنامه­ریزی، دانشگاه تبریز.https://ganj.irandoc.ac.ir//#/articles/ff8cb4980cbcfc0f877078bad3d63ce7/search/147973ec68712deafe5606dca92aed65
محمودزاده، حسن؛ صمدی، محمد و هریسچیان، مهدی (1399). "بررسی تناسب زیرساخت سبز شهری با رویکرد عدالت فضایی با استفاده از متریک­های سیمای سرزمین و تحلیل شبکة فازی (مطالعة موردی: کلان­شهر تبریز"(. پژوهش­های جغرافیای برنامه­ریزی شهری. مؤسسه جغرافیا، 8(2)، ص 325-299. https://dx.doi.org/10.22059/jurbangeo.2020.288146.1158
مرصوصی؛ نفیسه (1383). تحلیل فضایی عدالت اجتماعی در تهران، پایان­نامه دوره دکتری جغرافیا گرایش برنامه­ریزی شهری، دانشگاه تربیت مدرس، ص 9.https://ganj.irandoc.ac.ir//#/articles/b64dc4de444fc5e6b75cef040a0c1ef4/search/189b1c8e4bbf2683c306dc5108964e8a
معروف نژاد, عباس, امیری, ابراهیم, کاووسی قافی, ولی. (1399). ارزیابی وضعیت اماکن و کاربری های ورزشی (مطالعه موردی: شهرایذه). نشریه علمی جغرافیا و برنامه ریزی. دانشگاه تبریز، 24(74)، ص 233-247.https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/article_12333.html#:~:text=10.22034/GP.2021.38084.2551
مهندسان مشاور نقش محیط، (1391). طرح توسعه و عمران (جامع) شهر تبریز، گزارش محیطی مرحله موجود، وزارت راه و شهرسازی، اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی.https://dx.doi.org/10.22059/jurbangeo.2020.288146.1158
Behzadian, M., Otaghsara, S. K., Yazdani, M., & Ignatius, J. (2012). A state-of the-art survey of TOPSIS applications. Expert Systems with applications, 39(17), 13051-13069. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0957417412007725
Dufaux,F, 2008,Birth announcement,Justice spatial/spatial justice,www.jssj.org.https://www.jssj.org/wp-content/uploads/2012/12/JSSJ1-0en2.pdf
Dymova, L., Sevastjanov, P., & Tikhonenko, A. (2013). A direct interval extension of TOPSIS method. Expert Systems with Applications, 40(12), 4841-4847.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0957417413001383
Hayaty, M., Tavakoli Mohammadi, M. R., Rezaei, A., & Shayestehfar, M. R. (2014). Risk assessment and ranking of metals using FDAHP and TOPSIS. Mine Water and the Environment, 33(2), 157-164.https://link.springer.com/article/10.1007/s10230-014-0263-y
Hewko, J. N. (2001). Spatial equity in the urban environment: assessing neighbourhood accessibility to public amenities. https://era.library.ualberta.ca/items/5e2fd707-941a-4659-b605-ff282d251dd2/view/128b7aea-7a13-42f3-aaa0-39bd269ad4ed/MQ69431.pdf
Kaphle, Isha. (2006), evaluating peoples accessibility to public park using Geographic Information Systems: A case study in Ames, Iowa State University.https://search.proquest.com/openview/529b1d606b7f2176f0e1e8ebadb4338f/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750&diss=y
Kaur, N., Kaur, M., Padhi, S. S., & Singh, K. K. (2021). Geospatial analysis of the distribution of urban green spaces: a study of four Indian cities. Cities & Health, 1-17.https://scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=https%3A%2F%2Fwww.tandfonline.com%2Fdoi%2Fabs%2F10.1080%2F23748834.2021.1941722&btnG
Kunzmann, K. R. (1998). planning for spatial equity in Europe. International Planning Studies 3(1), 101–121.https://scholar.google.com/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=https%3A%2F%2Fwww.tandfonline.com%2Fdoi%2Fabs%2F10.1080%2F13563479808721701&btnG
Oh, Kyushik., & Jeong, S. (2007). Assessing the spatial distribution of urban parks using GIS. Landscape and urban planning, 82(1-2), 25-32.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204607000345
Li, M., Wang, F., Kwan, M. P., Chen, J., & Wang, J. (2022). Equalizing the spatial accessibility of emergency medical services in Shanghai: A trade-off perspective. Computers, Environment and Urban Systems, 92, 101745. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0198971521001526
Martinez, J. (2009). The use of GIS and indicators to monitor intra-urban inequalities. A case study in Rosario, Argentina. Habitat International, 33(4), 387-396.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0197397508000933
Taleai, M., Sliuzas, R., & Flacke, J. (2014). An integrated framework to evaluate the equity of urban public facilities using spatial multi-criteria analysis. Cities40, 56-69.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275114000523
Rahaman, K. R., & Salauddin, M. (2009). A spatial analysis on the provision of urban public services and their deficiencies: A study of some selected blocks in Khulna City, Bangladesh. Theoretical and Empirical Researches in Urban Management4(1S), 120-132. https://www.jstor.org/stable/24872413
Shih, H. S., Shyur, H. J., & Lee, E. S. (2007). An extension of TOPSIS for group decision making. Mathematical and computer modelling, 45(7-8), 801-813.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0895717706003025
Soja, E. (2006). The city and spatial justice, justice spatial/spatial justice. Available in: http://www. jssj. org.https://www.jssj.org/wp-content/uploads/2012/12/JSSJ1-1en4.pdf
Wüstemann, H., Kalisch, D., & Kolbe, J. (2017), “Access to urban green space and environmental inequalities in Germany”. Landscape and Urban Planning, 164, 124–131.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204617300750
Yang, G., Zhao, Y., Xing, H., Fu, Y., Liu, G., Kang, X., & Mai, X. (2020). Understanding the changes in spatial fairness of urban greenery using time-series remote sensing images: A case study of Guangdong-Hong Kong-Macao Greater Bay. Science of The Total Environment, 715, 136763.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969720302734
Zajda, J., Majhanovich, S., Rust, V., & Sabina, E. M. (Eds.). (2006). Education and social justice (Vol. 4, No. 3). Dordrecht: Springer. https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/1-4020-4722-3.pdf