شناسایی عوامل تأثیرگذار بر پژمردگی فضاهای شهری (نمونۀ موردی: کلان‌شهر تبریز)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

2 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران

3 استادیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده

در دهه‌های اخیر، فضاهای شهری به دلایل مختلفی همچون کاهش نرخ اقتصادی توسعه، تغییرات جمعیتی، تعدیل ساختار صنعتی و اُفت بازار املاک و مستغلات تحت فشار بوده‌اند و بحث زوال و پژمردگی شهری گسترش یافته و به یک پدیدۀ جهانی تبدیل شده است؛ ازاین‌رو، شناسایی عوامل تأثیرگذار بر گسترش پژمردگی شهری و برنامه‌ریزی استراتژیک به‌منظور مواجهه با گسترش این پدیده و تحقق توسعۀ پایدار ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. در این راستا، هدف از تحقیق حاضر شناسایی عوامل تأثیرگذار بر پژمردگی فضاهای شهری در کلان‌شهر تبریز است. روش تحقیق ترکیبی از رویکردهای کمّی-کیفی و با هدف کاربردی و ماهیت توصیفی-تحلیلی بوده و در راستای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از معادلات ساختاری مبتنی‌بر واریانس با روش حداقل مربعات جزئی Smart-pls استفاده شده است. جامعۀ آماری تحقیق نیز شامل کارشناسان، مدیران و مسئولان شهری و نخبگان دانشگاهی بوده (حدود 1400 نفر) و حجم نمونه با استفاده از قواعد خاص روش حداقل مربعات جزئی و مدل اصلاح‌شدۀ کوکران 344 نفر تعیین شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بیشترین اثرگذاری در راستای شکل‌گیری پژمردگی شهری در کلان‌شهر تبریز مربوط به متغیرهای نظام مدیریتی تکنوکرات‌گرا و سوق‌یافتن منابع و امکانات به سمت دهک‌های پردرآمد جامعه، عدم‌تفکیک مداخلات در انواع بافت‌های شهری (جدید، قدیمی، فرسوده و غیررسمی)، فرسودگی بافت و قدیمی‌بودن تجهیزات و تحول در مراکز اقتصادی به‌ترتیب با امتیاز 791/0، 744/0، 728/0 و 639/0 بوده است. همچنین نتایج حاکی از آن است که تحولاتی همچون جابه‌جایی‌های جمعیتی و تغییر مراکز اقتصادی در دهه‌های اخیر موجب شکل‌گیری عدم‌تعادل‌های فضایی در ابعاد مختلف و پژمردگی برخی از فضاهای شهر شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying the Factors Affecting the Blighting of Urban Spaces (Case Study: Tabriz Metropolis)

نویسندگان [English]

  • Shapour Abbasi 1
  • Ali Panahi 2
  • Hasan Ahmadzadeh 3
1 Phd. Student, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
چکیده [English]

In recent decades, urban spaces have come under pressure for a variety of reasons, including declining economic development rates, demographic change, industrial restructuring, and declining real estate markets, and the issue of urban decline and blight has become a global phenomenon. Therefore, identifying the factors affecting the spread of urban blighted and strategic planning in order to deal with the spread of this phenomenon and the realization of sustainable development is an inevitable necessity. In this regard, the purpose of this study is to identify the factors affecting the blighting of urban spaces in Tabriz metropolis. The research method is a combination of quantitative-qualitative approaches with applied purpose and descriptive-analytical nature and in order to analyze the data, structural equations based on variance with Smart-pls partial least squares method have been used. The statistical population of the study also includes experts, managers and city officials and academic elites (about 1400 people) and the sample size was determined using special rules of the partial least squares method and the modified Cochran model of 344 people. Findings show that the most effective in the formation of urban blighting in Tabriz metropolis is related to the variables of technocratic management system and shifting resources and facilities to high-income deciles of society, non-segregation of interventions in various urban contexts (new, old, worn and informal), tissue wear and obsolescence of equipment and transformation in economic centers with scores of 0.791, 0.744, 0.728 and 0.639, respectively. Also, the results indicate that developments such as population movements and changes in economic centers in recent decades have caused the formation of spatial imbalances in different dimensions and the blighting of some city spaces.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban space
  • Urban blighting
  • Sustainable development
  • Tabriz metropolis
آذر، عادل؛ غلامزاده، رسول؛ قنواتی، مهدی. (1391). مدلسازی مسیری-ساختاری در مدیریت: کاربرد نرم‌افزار Smart-PLS. تهران: نگاه دانش.https://www.gisoom.com/book/1871491
تلخابی، حمیدرضا؛ سلیمانی، محمد؛ سعیدنیا، احمد؛ زنگانه، احمد. (1396). انفجار مادرشهر و توسعۀ گسیختۀ منطقۀ کلان‌شهری تهران در چارچوب نظریۀ زوال شهری. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، موسسه جغرافیا، دورۀ 6، شمارۀ 3، صص 472-451.https://www.sid.ir/paper/261204/fa
سلیمانی، محمد؛ تولائی، سیمین؛ زنگانه، احمد؛ تلخابی، حمیدرضا. (1392). زمینه‌ها و فرایندهای زوال در بخش مرکزی شهر اراک. مطالعات مدیریت شهری، دانشگاه آزاداسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، دورۀ 5، شمارۀ 13، صص 34-23.https://www.sid.ir/paper/199190/fa  
مهندسان مشاور نقش محیط. (1395). طرح توسعه و عمران «جامع» تبریز، وزارت راه و شهرسازی، اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی، مصوب 24/81395.http://nmoheet.com/FA
فرجام، رسول. (1396). تحلیل عوامل مؤثر بر کاهش کیفیت محیطی بخش مرکزی شهرها (موردپژوهشی: بخش مرکزی کلان‌شهر شیراز). برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، دورۀ 7، شمارۀ 26، صص 176-161.https://www.sid.ir/paper/503165/fa
فرهادی، جواد؛ زنگانه، احمد؛ کمانرودی، موسی؛ سلیمانی مهرنجاتی، محمد. (1397). نقش نخبگان تولیدی-تجاری در ارتقای محلات رو به زوال شهری (نمونۀ موردی: محلۀ ایثار شهر مشهد). جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، دانشگاه فردوسی مشهد، دورۀ 5، شمارۀ 8، صص 298-281.http://ensani.ir/fa/article/391906
کاپلان، دیوید اچ. ویلر؛ جیمز ا. هالووی، استیون آر. (1391). جغرافیای شهری. ترجمۀ حاتمی‌نژاد، حسین و عبدالمطلب برات‌نیا. تهران: انتشارات سمت.https://www.fadakbook.ir/product/7995
کلارک، دیوید. (1392). زوال شهری. ترجمۀ زنگانه، احمد، جانه، بهاره، زنگانه، ابوالفضل و الهام امیرحاجلو. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی واحد خوارزمی.https://www.fadakbook.ir/product/4947
منصوریان، حسین؛ پوراحمد، احمد؛ عاشوری، حسن. (1398). تحلیل عوامل مؤثر بر پژمردگی شهری در ناحیۀ 3، منطقۀ 12،  شهر تهران. جغرافیا و پایداری محیط، دانشگاه رازی، دورۀ 9، شمارۀ 31، صص 14-1.https://www.sid.ir/paper/221190/fa  
 
Alves, D., Barreira, A. P., Guimaraes, M. H., & Panagopoulos, T. (2016). Historical trajectories of currently shrinking Portuguese cities: A typology of urban shrinkage. Cities, 52, 20–29. https://doi.org/10.1016/j.cities.2015.11.008         
Audirac, I. (2018). Shrinking cities: An unfit term for American urban policy? Cities, 75 (5), 12–19.https://doi.org/10.1016/j.cities.2017.05.001    
Chetty, M. (2014). Urban Renewal: A Case Study of Clare Estate. Durban: s.n.http://hdl.handle.net/10413/11345    
Chimhowu, A. (2019). The ‘new’ African customary land tenure, Characteristic, features and policy implications of a new paradigm. Land Use Policy, 81, 897–903. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2018.04.014      
Cuthbert, A. (2017). Urban decay and regeneration: Context and issues. Journal of Urban Design, 22, 140–143.https://doi.org/10.1080/13574809.2017.1288873    
Durden, T. D. (2013). Code Violations and Other Blight Indicators: a Study of Colony Park/Lakeside (Austin, Texas). Austin: The University of Texas at Austin.https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/22643
Ferreira, F.A.F., Spahr, R.W., Sunderman, M.A., Govindan, K., & Meidute-Kavaliauskiene, I. (2022). Urban blight remediation strategies subject to seasonal constraints. European Journal of Operational Research, 296(1), 277-288.https://doi.org/10.1016/j.ejor.2021.03.045      
Galdini, R. (2005). Urban Regeneration Process-The Case of Genoa, an Example of Integrated Urban Development Approach. Paper presented at the ERSA conference papers.http://hdl.handle.net/10419/117623
Goldstein, J., Jensen, M., & Reiskin, E. (2001). Urban vacant land redevelopment: Challenges and progress. Cambridge, MA: Lincoln Institute of Land Policy.https://www.lincolninst.edu
Gordon, C. (2004). Blighting the Way: Urban Renewal, Economic Development, and the Elusive Definition of Blight. Fordham Urban Law, 31, 305–337.https://ir.lawnet.fordham.edu/ulj/vol31/iss2/2
Haase, A., Rink, D., Grossmann, K., Bernt, M., & Mykhnenko, V. (2014). Conceptualizing urban shrinkage. Environment and Planning, 46(7), 1519–1534. DOI: 10.1068/a46269
Haase, A., Wolff, M., & Rink, D. (2018). From shrinkage to regrowth: The nexus between urban dynamics, land use change and ecosystem service provision. Urban Transformations, 10(6), 197–219. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-59324-1_11
Hoekveld, J. J. (2014). Understanding spatial differentiation in urban decline levels. European Planning Studies, 22(2), 362–382.https://doi.org/10.1080/09654313.2012.744382   
Hosseini, A., Pourahmad, A., Taeeb, A., Amini, M., & Behvandi, S. (2017). Renewal strategies and neighborhood participation on urban blight. International Journal of Sustainable Built Environment, 6, 113-121.https://doi.org/10.1016/j.ijsbe.2017.03.004   
Lind, K. & Schilling, J. (2015). Abating Neighborhood Blight with Collaborative Policy Networks-Where Have We Been, Where Are We Going? The University of Memphis law review, 46, 803-855.https://www.researchgate.net/publication/304354075
Lousada, A.L.D., Ferreira, F.A.F., Meidute-Kavaliauskiene, I., Spahr, R.W., Sunderman, M.A., & Pereira, L.F. (2021). A sociotechnical approach to causes of urban blight using fuzzy cognitive mapping and system dynamics. Cities, 108, 1-13. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102963    
Maier, K. (2001). Citizen participation in planning: climbing a ladder? European Planning Studies, 9(6), 707–719.https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/713666506
Mireku, S.A., Abubakari, Z., & Martinez, J. (2021). Dimensions of Urban Blight in Emerging Southern Cities: A Case Study of Accra-Ghana. Sustainability, 13, 1-24.DOI: 10.3390/su13158399
Nelle, A., Gronbmann, K., Haase, D., Kabisch, S., Rink, D., Wolff, M. (2017). Urban shrinkage in Germany: An entangled web of conditions, debates and policies, Cities, 99, 116-123.https://doi.org/10.1016/j.cities.2017.02.006  
Pacione, M. (2009). Urban Geography: A Global Perspective. 3rd ed.; Routledge: London, UK.https://www.routledge.com
Pallagst, K., Fleschurz, R., & Trapp, F. (2017). Greening the shrinking city—policies and planning approaches in the USA with the example of Flint, Michigan. Landscape Research, 42(7), 716–727. DOI: 10.1080/01426397.2017.1372398  
Qin, X., Yuan, W., Li., J., Qi, X. (2020). Identification and analysis of urban Shrinkage risk based on residential property values. Habitat International, 106, 1-13.https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2020.102265  
Robinson, J., & Cole, A. (2007). Urban Blight: An Analysis of State Blight Statutes and Their Implications for Eminent Domain Reform. s.l., s.n.http://www.ct.gov
Sagan, I., & Grabkowska, M. (2012). Urban regeneration in gda´nsk, Poland: Local regimes and tensions between top-down strategies and endogenous renewal. European Planning Studies, 20(7), 1135–1154.DOI: 10.1080/09654313.2012.674347   
Weaver, R., & Bagchi-Sen, S. (2013). Spatial analysis of urban decline: the geography of blight. Applied Geography, 40, 61–70.https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2013.01.011   
Weaver, R.C. (2013). Re-framing the urban blight problem with transdisciplinary insights from ecological economics. Ecological Economics, 90, 168–176.https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2013.03.009   
Zhu, S., Chen, Q., & You, S. (2011). Study on urban space expand model and its factual simulation in Changsha. Areal Research Development, 30(1), 65–68.https://www.oriprobe.com