تحلیل و ارزیابی کیفیت در فضاهای باز شهری برای گذران اوقات فراغت (مطالعه موردی شهر اراک)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری شهرسازی، کارشناس حوزۀ هماهنگی امور عمرانی استانداری مرکزی، ایران

2 عضو هیات علمی ، واحد بروجرد، دانشگاه آزاد اسلامی، بروجرد ، ایران.

چکیده

فضاهای باز شهری پتانسیل زیادی برای انواع فعالیت‌های شهری دارند و ازجمله عملکردهای مهم این فضاها موضوع گذران اوقات فراغت است که در دهه‌های اخیر با توجه به سرعت رشد شهرنشینی و انقلابی که در سبک زندگی شهروندان رخ داده، اهمیت بیشتری نیز یافته است. پرداختن به موضوع کیفیت در فضاهای باز شهری برای گذران اوقات فراغت و تحلیل و شناسایی مهم‌ترین نماگرهای مؤثر بر کیفیت این فضاها می‌تواند برای مدیران و برنامه‌ریزان شهری اهمیت ویژه‌ای داشته باشد؛ بنابراین معرفی فرایندی که بتواند تحلیل و ارزیابی مناسبی از فضاهای باز شهری و عوامل مؤثر بر کیفیت آن‌ها ارائه کند، اهمیت داشته و از اهداف این تحقیق است. این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد کمّی-کیفی و به‌صورت مطالعۀ موردی انجام شده است. در این پژوهش با استفاده از مبانی نظری، اقدام به معرفی 45 نماگر کیفیت در فضاهای باز شهری (به‌عنوان چک‌لیست ارزیابی) شده و سپس با استفاده از تکنیک پیاده‌روی اکتشافی، نماگرهای مذکور در فضاهای باز منتخب شهر اراک مورد ارزیابی قرار گرفته و داده‌های لازم جمع‌آوری شده است. سپس با بهره‌گیری از مدل ساختاری اندازه‌گیری تحلیل عاملی، ضریب تأثیر هر نماگر به‌عنوان وزن معیارها احصا شده است و درادامه با استفاده از وزن هر نماگر و تکنیک TOPSIS، فضاهای باز مورد مطالعه، مقایسه و رتبه‌بندی شده‌اند. بدین‌ترتیب فرایندی کاربردی برای تحلیل و ارزیابی کیفیت در فضاهای باز شهری برای گذران اوقات فراغت معرفی شده است. براساس نتایج حاصل، مشخص شد نماگر‌های «وجود محوطه‌ها و امکانات بازی و هیجانات برای همۀ سنین» و «وجود و شرایط فضاهای دنج و خلوت و امکانات ایجاد آسایش اقلیمی» در ارتقای کیفیت فضاهای باز شهری برای گذران اوقات فراغت، از مؤثرترین نماگرها هستند. همچنین در فضاهای باز مورد مطالعه در شهر اراک، فضای «شهربازی لاله» و «پارک شهدای گمنام» به‌ترتیب رتبه‌های اول و دوم را برای گذران اوقات فراغت کسب کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis and Evaluation of Quality in Urban Open Spaces for Leisure Time (Case Study: Arak City)

نویسندگان [English]

  • Mohammad Kazem Yavari 1
  • Alireza Sheakholeslami 2
1 PhD in urban planning, expert in the field of coordination of civil affairs of Markazi Governorate, Iran.
2 Faculty member, Borujerd Branch, Islamic Azad University, Borujerd, Iran.
چکیده [English]

Urban open spaces have great potential for all kinds of urban activities, and one of the important functions of these spaces is leisure time, which has become more important in recent decades due to the rapid growth of urbanization and the revolution that has occurred in the lifestyle of citizens. Dealing with the issue of quality in urban open spaces for spending leisure time, and analyzing and identifying the most important indicators affecting the quality of these spaces can be especially important for managers and urban planners. Therefore, introducing a process that can provide a proper analysis and evaluation of urban open spaces and factors affecting their quality is important and is one of the goals of this research. This research has been carried out using a descriptive-analytical method with a quantitative-qualitative approach and as a case study. In this research, using theoretical foundations, 45 indicators of quality in urban open spaces were introduced (as an evaluation checklist) and then, using the exploratory walking technique, the mentioned indicators were evaluated in selected open spaces of Arak city. The necessary data has been collected. Then, by using a factor analysis structural measurement model, the influence coefficient of each indicator has been calculated as the weight of the criteria. And then, using the weight of each index and TOPSIS technique, the studied open spaces have been compared and ranked. In this way, a practical process for analyzing and evaluating the quality of urban open spaces for leisure time has been introduced. Based on the results, it was determined that the indicators "the existence of areas and facilities for games and excitement for all ages" and "the existence and conditions of cozy and secluded spaces and the facilities for creating climatic comfort" in improving the quality of urban open spaces for spending leisure time, are the most effective indexers. Also, among the studied open spaces in Arak city, the "Laaleh Amusement Park" and " Shohadaye Gomnaam Park" have won the first and second places, respectively, for spending leisure time.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban open spaces
  • leisure time
  • quality
  • Arak
ابی‌زاده، سامان. (1400). بررسی مؤلفه‌های مکانی و فرهنگی طراحی فضاهای شهری متناسب با زنان با استفاده از مدل مکانی کانتر و نظریۀ فرهنگی استورت هال. مطالعات محیطی هفت حصار، دورۀ دهم، شمارۀ 36، صص 161-174. http://hafthesar.iauh.ac.ir/article-1-1391-fa.html
امین ع؛ ایوانی ه؛ اقبال س. ع. (1399). بازطراحی ابعاد بصری و کالبدی فضای شهری با توجه به ترجیحات مردم و متخصصان (نمونۀ موردی: سرای شمالی-کابل). مجله علمی پژوهشی شهرسازی و مهندسی، 2(1)، 69–100. https://doi.org/10.48199/.v2i1.28
برومند، مریم؛ طغیانی، شیرین؛ صابری، حمید. (1396). ارزیابی تأثیرات مؤلفه‌های فضای شهری بر شکل‌گیری الگوهای رفتاری با تأکید بر جنسیتی‌شدن آن؛ نمونۀ موردی: منطقۀ ۲ تهران. مدیریت شهری و روستایی، دورۀ شانزدهم، شمارۀ 46، صص 241-260.  https://research.iaun.ac.ir/pd/hamid-saberi/pdfs/PaperM_5941.pdf
پاکزاد، جهانشاه. (1389). سیر اندیشه‌ها در شهرسازی (2) از کمّیت تا کیفیت: آرمان شهر، شهیدی، تهران.
پاکزاد، جهانشاه. (1382). معیار‌های کیفی سنجش فضا. فصلنامۀ آبادی، سال سیزدهم،  شماره چهارم دوره جدید(صص ،94-100 ) مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، تهران.https://uarc.org.ir/journals/abadi-journal
جلالی‌نسب، محمدعلی؛ فهیمی، امیرحسین؛ نشانی فام، شکوه. (1395). بررسی راهکارهای افزایش بهره‌وری پارک‌ها و فضاهای سبز شهری، نمونۀ موردی (پارک‌های شهری اراک). فصلنامۀ مدیریت شهری، پیاپی، شمارۀ 42.https:// magiran.com/p1520417   
جوانمردی، محمدحسین؛ سجادی، خاطره؛ شبانی، غزاله؛ دعایی، مرجان. (1399). ارزیابی تأثیرات مؤلفه‌های فضا بر سازماندهی رفتار محیطی شهروندان در فضاهای ورودی شهرها (نمونۀ موردی: دروازه قرآن شیراز). مجلۀ علمی منظر، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 52، صص 46-57. doi: 10.22034/manzar.2020.224838.2057  
خادم‌الحسینی، احمد؛ شمس، مجید؛ میرعنایت، ناهیدالسادات. (1391). بررسی عوامل بازدارندۀ بانوان در استفاده از فضاهای شهری برای گذران اوقات فراغت (مطالعۀ موردی: منطقۀ 3 شهر اصفهان). جغرافیایی فضای گردشگری، دورۀ اول، شمارۀ 2، صص 95-105.https://sid.ir/paper/214307/fa
رجائی، بهاره؛ گلابچی، محمود؛ قبادیان، وحید. (1399). ارزیابی عملکرد فضاهای باز پردیس با استفاده از ارزیابی پس از بهره‌برداری، مورد مطالعاتی: پردیس ارم دانشگاه شیراز. معماری و شهرسازی آرمان شهر، دورۀ سیزدهم، شمارۀ 33، صص 121-137. doi: 10.22034/aaud.2019.193402.1932
زلفی‌گل، سجاد؛ کریمی مشاور، مهرداد. (1398). استخراج سازوکار ادراکی قرارگاه‌های رفتاری در فضاهای شهری با استفاده از پایش مکانی مطالعۀ موردی: میدان آرامگاه بوعلی سینای همدان. فصلنامۀ مطالعات شهری، دورۀ هشتم، شمارۀ 30، صص 97-108.doi: 10.34785/J011.2019.179
 سهرابیان، گودرز؛ حبیب، فرح؛ ماجدی، حمید. (1397). تبیین مؤلفه‌های ایمنی و خوانایی منظر شبانه شهر. مدیریت شهری و روستایی، دورۀ هفدهم، شمارۀ 51، صص 399-412.  https://sid.ir/paper/92112/fa
فلاحت، محمدصادق؛ کلامی، مریم. (1387). تأثیر فضاهای باز شهری بر گذران اوقات فراغت شهروندان، فصلنامۀ مدیریت شهری، پیاپی، شمارۀ 22 ، صص. 85-98.https://sid.ir/paper/91910/fa
لطیفی، امین؛ سجادزاده، حسن. (1393). ارزیابی تأثیر مؤلفه‌های کیفیت محیطی بر الگوهای رفتاری در پارک‌های شهری، مطالعۀ موردی: پارک مردم همدان، فصلنامۀ علمی-پژوهشی مطالعات شهر، دورۀ سوم، شمارۀ 11، صص 5-20. https://urbstudies.uok.ac.ir/article_9563.html
مشکینی و دیگران، (1394)، سنجش کیفیت محیط شهری در شهرهای کوچک استان آذربایجان شرقی، دوفصلنامۀ علمی-پژوهشی پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، دوره ششم، شماره 12، صص 17-32.  https://journals.pnu.ac.ir/article_2541.html
نظری‌پور، حمید؛ طاووسی، تقی. (1400). ارزیابی آسایش حرارتی فضای باز عمومی با تأکید بر تقویت روابط اجتماعی در محلات شهری (مطالعۀ موردی: کوی قدس، زاهدان). جغرافیای اجتماعی شهری، دورۀ هشتم، شمارۀ 1، صص 287-306.  https://jusg.uk.ac.ir/article_2915.html
Bentley, L.A., Alcock, P., Murrain, S., McGlynn, G. Smith. (1985). Responsive Environment: A Manual For Designers. London: The Architectural Press. https://unhabitat.org/un-habitat-annual-report-2012    
Bazuń, D., Kwiatkowski, M. (2020). Exploratory walk as a method of studying urban tourism space: A case of charles brice in Prague. Journal of Spatial and Organizational Dynamics, Vol. VIII, Issue 2, (2020) 92-106.https://www.jsod-cieo.net/journal/index.php/jsod/article/download/231/183/
Carp F. Zawadski R. T. , Shokrkon H., (1976). Dimension of urban envirimental quality; Enviroment and Behaviore, vol. 8, No. 2, pp:239-264. https://doi.org/10.1177/001391657682004 
Dunnett, N., Swanwick, C. & Woolley, H., (2002), Improving urban parks, play areas and green spaces : May 2002, London: Dept. for Transport, Local Government and the Regions.https://worldcat.org/en/title/51077751
Junyan Yang, Fangyuan Zhang, , and Beixiang Shi,(2019), Analysis of Open Space Types in Urban Centers Based onFunctional Features, Southeast University, School of Architecture, Nanjing 210096, China, E3S Web of Conferences 79, 01009 (2019) . https://doi.org/10.1051/e3sconf/20197901009 
Kaplan, R., Austin, M.E., (2003). Out in the country,sprawl and the quest for nature nearby. Landsc. UrbanPlann. Emery, M., 1986. Promoting Nature in Cities andTowns, A Practical Guide. Croom Helm, London. 69,235-243. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2003.09.006
Klaiber, H. et al. (2010). Valuing open space in a residential sorting model of twin cities. Journal of inviromental economics and management, 60: 57-77. https://doi.org/10.1016/j.jeem.2010.05.002 
Lynch, K., (1981),"A Theory of Good City Form", Cambridge, Mass: MIT Press.https://doi.org/10.1051/e3sconf/20197901009
Peng Y, Peng Z, Feng T, Zhong C, Wang W. (2021). Assessing Comfort in Urban Public Spaces: A Structural Equation Model Involving Environmental Attitude and Perception. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021; 18(3):1287. https://doi.org/10.3390/ijerph18031287
Praliya, S., Garg, P. (2019). Public space quality evaluation: prerequisite for public space management. The Journal of Public Space, 4(1), 93-126.DOI 10.32891/jps.v4i1.667
Rezaei jafar (2015). Best-worst multi-criteria decision-making method: Some properties and a linear model,Omega,Volume 64,2016,Pages 126-130,ISSN 0305-0483.https://doi.org/10.1016/j.omega.2015.12.001
Royuela, V )2005): Influence of Quality of life, urban size and urban growth. A case of study inBarcelona, Grup d'Anàlisi Quantitativa Regional (Universitat de Barcelona)Facultad CC. Económicas, Av. Diagonal, 690, 08034 Barcelona (Spain). https://doi.org/10.1080/00343400802662682
Seyhan Sen Tulin Vural Arslan, (2016). The Evaluation of Space Quality in Outdoor Open Spaces: Bursa Historical Bazaar and Khans District as a Case, European Journal of Sustainable Development (2016), 5, 3, 27-38. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:204405478
Shahfahad, Kumari, B., Tayyab, M. et al.(2019). Assessment of public open spaces (POS) and landscape quality based on per capita POS index in Delhi, India. SN Appl. Sci. 1, 368 (2019).https://doi.org/10.1007/s42452-019-0372-0
Swanwick, C., Dunnett, N., & Woolley, H. (2003). Nature, role and value of green space in towns and cities: An overview. Built Environment, 29(2), 94–106. https://doi.org/10.2148/benv.29.2.94.54467 
Xiaoyan Ma, Yu Tian, Meng Du, Bo Hong, Borong Lin, (2021). How to design comfortable open spaces for the elderly? Implications of their thermal perceptions in an urban park ,Science of The Total Environment,Volume 768,2021,144985,ISSN 0048-9697.https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.144985