تحلیل پیامدهای خزش شهری و الحاق روستاها به شهر(نمونۀ موردی: روستاهای پیراشهری کرمان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

2 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی ،دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده

در چند دهۀ اخیر، خزش شهرها و توسعۀ فیزیکیِ بدون برنامۀ شهرها، پیامدهای مثبت و منفی متعددی را بر سکونتگاه‌های پیراشهری تحمیل کرده است. در همین رابطه، پژوهش حاضر با هدف تحلیل پیامدهای اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و کالبدی-فضایی خزش شهری و الحاق روستاها به شهر در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر کرمان است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، در زمرۀ تحقیقات توصیفی-تحلیلی است. گردآوری اطلاعات به دو روش کتابخانه‌ای و میدانی صورت گرفته است. جامعۀ آماری پژوهش شامل خانوارهای ساکن در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر کرمان است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران 372 خانوار به‌دست آمد و نمونه‌ها با استفاده از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. داده‌های گردآوری‌شده با استفاده از آمون‌های تی تک‌نمونه‌ای، فریدمن و تکنیک ماباک در محیط نرم‌افزارهای SPSS و Excel تجزیه‌وتحلیل شدند. نتایج آزمون تی تک‌نمونه‌ای نشان می‌دهد که پیامدهای منفی اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و کالبدی-فضایی خزش و الحاق روستاها به شهر در منطقۀ مورد مطالعه با میانگین 67/3 از پیامدهای مثبت با میانگین 26/3 بیشتر است. نتایج آزمون فریدمن نشان می‌دهد که از میان پیامد‌های مثبت، شاخص آگاهی‌های محیطی با میانگین رتبه‌ای 30/12 و شاخص بهبود زیرساخت‌ها با میانگین رتبه‌ای 08/10، رتبۀ بالاتری نسبت‌به سایر شاخص‌ها دارند. همچنین از میان پیامدهای منفی نیز شاخص آلودگی‌های محیطی با میانگین رتبه‌ای 8/5، تغییر کاربری اراضی با میانگین رتبه‌ای 54/5 و تعارضات فرهنگی با میانگین رتبه‌ای 38/5، رتبۀ بالاتری نسبت‌به سایر شاخص‌ها دارند. به‌طورکلی نتایج آزمون فریدمن نشان می‌دهد روستاهای پیرامونی شهر کرمان تحت‌تأثیر خزش شهری و الحاق روستاها به شهر کرمان قرار گرفته‌اند. درنهایت نتایج مدل ماباک نیز نشان می‌دهد که در میان روستاهای پیرامون شهر کرمان، روستای قائم‌آباد با مقدار Si 221/0 رتبۀ اول و روستای سعادت‌آباد با مقدار Si 103/0 در رتبۀ ششم قرار گرفته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of the Vonsequences of Urban Creep and Annexation of Villages to the City (Case Study: Suburban Villages of Kerman)

نویسندگان [English]

  • Seyed Hadi Tayebnia 1
  • Mohamad Akbarpour 2
  • Sedighe Barmiani 3
1 Associate Professor of Geography and Rural Planning- University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 Assistant Professor of Geography and Rural Planning - Razi University, Kermanshah, Iran.
3 Graduate Student of Geography and Rural Planning, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran.
چکیده [English]

In the last few decades, the creeping of cities and the unplanned physical development of cities have imposed many positive and negative consequences on peri-urban settlements. In this regard, the current research aims to analyze the economic, socio-cultural and physical-spatial consequences of urban sprawl and the annexation of villages to the city in rural settlements around the city of Kerman. The current research is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of nature and method. The collection of information has been done in two ways: library and field. The statistical population of the research includes households living in rural settlements around the city of Kerman. The sample size was obtained using the Cochran formula, 372 households, and the samples were selected using the simple random sampling method. The collected data were analyzed in SPSS and Excel software environment using sample t-test, Friedman and Mabak technique. The results of the sample TT test show that the negative economic, socio-cultural and physical-spatial consequences of creeping and annexing villages to the city, in the studied area with an average of 3.67, are more than the positive consequences with an average of 3.26. The results of Friedman's test show that among the positive results, the environmental awareness index, with an average rating of 12.30, and the infrastructure improvement index, with an average rating of 10.08, have a higher rating than other indicators. Also, among the negative consequences, the index of environmental pollution, with an average rating of 5.8, land use change, with an average rating of 5.54, and cultural conflicts with an average rating of 5.38 have a higher rating than other indicators. In general, the results of Friedman's test show that the surrounding villages of Kerman city have been affected by urban sprawl and the annexation of villages to Kerman city. Finally, the results of the Mabak model also show that among the villages around Kerman city, Qaem Abad village ranks first with Si value of 0.221, and Saadat Abad village ranks sixth with Si value of 0.103. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • urban creep
  • annexation of the village to the city
  • Suburban rural settlements
  • Kerman city
اجاق، عقیل؛ رحمانی فضلی، عبدالرضا؛ منشی‌زاده، رحمت‌الله. (1400). نقش پیوندهای روستایی-شهری در تحولات اقتصادی و کاهش فقر نواحی روستایی ایران (مطالعۀ موردی: ناحیۀ سنقر)، پژوهش‌های دانش زمین، دانشگاه شهید بهشتی، دورۀ یازدهم، شمارۀ 45، صص 186-201. https://esrj.sbu.ac.ir/article_100793.html
افراخته، حسن؛ حجی‌پور، محمد. (1392). خزش شهری و پیامدهای آن در توسعۀ پایدار روستایی (مورد: روستاهای پیرامونی شهر بیرجند)، جغرافیا (فصلنامۀ بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران)، انجمن جغرافیایی ایران، دورۀ یازدهم، شمارۀ 39، صص 185-158. https://www.sid.ir/paper/495458/fa
امیرانتخابی، شهرام؛ جوان، فرهاد؛ حسنی‌مقدّم، حسن. (1397). تحلیل اثرات خزش شهری در ناپایداری سکونتگاه‌های روستایی (مورد مطالعه: شهرستان رضوانشهر). مهندسی جغرافیایی سرزمین، انجمن جغرافیایی ایران، دورۀ دوم، شمارۀ 3، صص 59-71.https://www.jget.ir/article_69783.html
امینی، آزاده؛ رفیعی، معصومه. (1397). موانع شکل‌گیری پیوندهای روستایی-شهری در کلان‌شهر تهران (مورد: بخش مرکزی شهرستان شهریار)، مجلۀ توسعۀ فضاهای پیراشهری، انجمن جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی ایران، دورۀ نخست، شمارۀ 1، صص 60-45.https://www.jpusd.ir/article_113868.html
ایزدی، حسن. (1397). سنتز‌پژوهی علل و پیامدهای الحاق روستا به شهر در ایران، دومین همایش ملی چشم‌انداز توسعۀ پایدار روستایی ایران، تهران.https://civilica.com/doc/923167/
بیات، ناصر؛ پورغلامی سروندانی، محمدرضا؛ فدایی، هادی؛ اصانلو، علی. (1400). بررسی نگرش شهروندان به اثرات خزش شهری (مورد مطالعه: شهر دماوند). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دانشگاه تهران، دورۀ پنجاه‌وسوم، شمارۀ 2، صص 695-673.https://jhgr.ut.ac.ir/article_75776.html
پاپلی‌ یزدی، محمدحسین؛ ابراهیمی، محمدامیر. (1381). نظریه‌های توسعۀ روستایی، انتشارات سمت.
جمشید‌زهی شه‌بخش، امید؛ قنبری، سیروس. (1399). خزش شهری و تحولات کالبدی-فضایی سکونتگاه‌های پیراشهر زاهدان، مجلۀ توسعۀ فضاهای پیراشهری، انجمن جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی ایران، دورۀ دوم، شمارۀ 1، صص 104-85.https://www.jpusd.ir/article_114037.html
جوزاک، علیرضا، لطفی، صدیقه، نیک‌پور، عامر (1401). تحلیل اثرات و پیامدهای الحاق روستا به شهر (مورد: روستاهای الحاقی به شهر آمل). توسعه فضاهای پیراشهری، انجمن جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی ایران، دورۀ 4، شمارۀ 1، صص 25-46.https://www.jpusd.ir/article_145975.html
حاتمی‌نژاد، حسین؛ داراب‌خانی، رسول. (1385). تحلیلی بر نظریۀ مکان مرکزی کریستالر. فصلنامۀ اطلاعات جغرافیایی، سازمان جغرافیایی، دورۀ پانزدهم، شمارۀ 60، زمستان 1385، ص 69-65.https://www.sepehr.org/article_27874.html
خسروی، فرشاد؛ شمس، مجید؛ ملک حسینی، عباس. (1399). تحلیل فضایی اثرات گسترش فیزیکی کلان‌شهرها بر روستاهای پیرامون (مطالعۀ موردی: کرمانشاه). فصلنامۀ جغرافیا و مطالعات محیطی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد، دورۀ نهم، شمارۀ 36، صص 39-52.https://journals.iau.ir/article_679252.html
سجاسی قیداری، حمدالله؛ صدرالسادات، آیدا. (1394). شناسایی عوامل مؤثر بر تغییرات کاربری اراضی روستاهای پیراشهری کلان‌شهر مشهد، پژوهش‌های روستایی، دانشگاه تهران، دورۀ ششم، شمارۀ 4، صص 851-825.https://jrur.ut.ac.ir/article_57360.html
ریاحی، وحید؛ معصومی، مهدی. (1399). چالش‌های مدیریت روستایی و نقش آن در توسعه‌نیافتگی روستاهای پیراشهری مورد: شیراز. توسعۀ فضاهای پیراشهری، انجمن جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی ایران، دورۀ دوم، شمارۀ 1، صص 65-84.https://www.jpusd.ir/article_114069.html
سعیدی، عباس. (1391). پویش ساختاری-کارکردی: رویکردی بدیل در برنامه‌ریزی فضایی، فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، دانشگاه خوارزمی، دورۀ نخست، شمارۀ 1، صص 18-1.http://serd.khu.ac.ir/article-1-1558-fa.html
سعیدی، عباس؛ تقی‌زاده، فاطمه. (1384). پیوندهای روستایی-شهری و توسعۀ منطقه‌ای بررسی تطبیقی شهرستان‌های باغ‌ملک و اردکان، فصلنامه جغرافیا، انجمن جغرافیایی ایران، دورۀ سوم، شمارۀ 6 و 7، صص 47-33.https://www.magiran.com/paper/755366
سعیدی، عباس؛ حسینی حاصل، صدیقه. (1386). ادغام کلان‌شهری سکونتگاه‌های روستایی با نگاهی به کلان‌شهر تهران و پیرامون، فصلنامه جغرافیا، انجمن جغرافیایی ایران، دورۀ پنجم، شمارۀ 12 و 13، صص 7-18.https://www.magiran.com/paper/756107
سعیدی، عباس؛ رحمانی فضلی، عبدالرضا؛ احمدی، منیژه. (1393). الحاق شهری سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر زنجان؛ مورد: روستاهای سایان و گاوازنگ، مسکن و محیط روستا، پژوهشکده سوانح طبیعی، دورۀ سی‌وسوم، شمارۀ 145، صص 16-3.http://jhre.ir/article-1-351-fa.html
سعیدی، عباس؛ طالشی، مصطفی؛ رابط، علیرضا. (1392). نوسازی مسکن و دگرگونی ساختاری-کارکردی خانه‌های روستایی (مورد: روستاهای شهرستان ایجرود (استان زنجان)، فصلنامه جغرافیا، انجمن جغرافیایی ایران، دورۀ یازدهم، شمارۀ 38، صص 5-31.https://mag.iga.ir/article_705200.html
شفیعی‌ثابت، ناصر؛ ایوبی، ملیحه؛ فدایی باشی، ابوالفضل. (1398). واکاوی پیامدهای خزش شهری در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون (موردمطالعه: روستاهای جنوب کلان‌شهر تهران)، سنجش ‌‌از دور و GIS ایران، انجمن سنجش از دور ایران، دورۀ یازدهم، شمارۀ 2، صص 20-1.https://gisj.sbu.ac.ir/article_96729.html
شفیعی ثابت، ناصر؛ خاکسار، سوگند. (1396). پیامدهای محیطی-اکولوژیک خزش شهری در سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر همدان، فصلنامۀ علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، دورۀ پانزدهم، شمارۀ 3، صص 74-55.https://envs.sbu.ac.ir/article_97869.html
شیخ بیگلو، رعنا؛ اکبریان رونیزی، سعیدرضا. (1397). خزش شهری، الحاق روستا به شهر و تحلیل اثرات و پیامدها از دیدگاه ساکنان (مطالعۀ موردی: روستاهای الحاقی به کلان‌شهر شیراز)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، دانشگاه تهران، دورۀ پنجاهم، شمارۀ 3، صص 608-591.https://jhgr.ut.ac.ir/article_65074.html
قاسمی سیانی، محمد؛ نجفی، اسداله. (1399) تحلیل اثرات اقتصادی- اجتماعی کلان‌شهرها بر روستاهای پیرامون شهری از دیدگاه جوامع محلی (مطالعه موردی: روستای مهرآباد- شهرستان دماوند)، مسکن و محیط روستا، پژوهشکده سوانح طبیعی، دورۀ سی‌و‌نهم، شمارۀ 172، صص 46-33. https://jhre.ir/article-1-2036-fa.html
کامران دستجردی، حسن؛ بدیعی ازنداهی، مرجان؛ ذکی، یاشار؛ احمدی، عباس؛ حسینی نصرآبادی، نرجس السادات. (1397). مطالعۀ شهر در جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک با تأکید بر نظریۀ گاتمن و کاکس، فصلنامه جغرافیا، انجمن جغرافیای ایران، دورۀ شانزدهم، شمارۀ 56، صص 192-207.https://www.magiran.com/paper/1857653
کریم‌زاده، حسین؛ سعدی، سیما. (1399). واکاوی فرایند خزش شهری و تأثیر آن در پسکرانه‌های روستایی پیرامون شهر مریوان، فصلنامۀ علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت و با همکاری انجمن علمی اقتصاد توسعه منطقه‌ای ایران، دورۀ دهم، شمارۀ 39، صص 156-141.https://jzpm.marvdasht.iau.ir/article_4127.html
کریمی دهکردی، قربانعلی؛ منشی‌زاده، رحمت‌الله؛ رحمانی، بیژن. (1399). سنجش و ارزیابی پیامدهای جغرافیایی-زیست‌محیطی خزش شهری در شهرکرد، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 3، صص 657-676.https://geography.garmsar.iau.ir/article_675274.html
کیایی، مریم؛ درویشی، یوسف. (1398). تحلیل پایداری اقتصادی-اجتماعی نواحی روستایی پیراشهری (مورد: شهرستان گمیشان). فصلنامۀ اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی، دانشگاه خوارزمی، دورۀ هشتم، شمارۀ 3، صص 250-227.https://www.sid.ir/paper/524215/fa
محمدی، سعدی؛ امیریان، سهراب؛ حسینی، شرمین. (1400). تحلیلی بر پیامدهای خزش شهری در توسعۀ سکونتگاه‌های روستایی پیرامون (موردشناسی: روستاهای پیرامون شهر مریوان)، فصلنامۀ جغرافیا و آمایش شهری-منطقه‌ای، دانشگاه سیستان و بلوچستان، دورۀ یازدهم، شمارۀ 38، صص 30-1.https://journals.usb.ac.ir/article_6030.html
محمدی، سعدی؛ مرادی، اسکندر؛ حسینی، شرمین. (1399). شناسایی و تحلیل اثرات خزش شهری بر وضعیت توسعۀ نواحی روستایی پیرامون (مطالعۀ موردی: روستاهای پیرامون شهر مریوان). نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، دورۀ بیستم، شمارۀ 56، صص 74-55.https://jgs.khu.ac.ir/article-1-3005-fa.html
مرکز آمار ایران. (1395). نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن به تفکیک تقسیمات کشوری.
یوسفی، علی؛ ارغان، عباس؛ کامیابی، سعید. (1399). عوامل و پیامدهای خزش شهری در نواحی پیراشهری مورد: شاهد شهر شهریار. فصلنامۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، موسسه آموزش عالی قشم، دورۀ دهم، شمارۀ 2، صص 654-635.https://www.jgeoqeshm.ir/article_109462.html
Abedini, A., Khalili, A., & Asadi, N. (2020). Urban Sprawl Evaluation Using Landscape Metrics and Black-and-White Hypothesis (Case Study: Urmia City), Journal of the Indian Society of Remote Sensing, volume 48, pages 1021–1034.10.1007/s12524-020-01132-5
Banai, R., & DePriest, T. (2014). Urban sprawl: Definitions, data, methods of measurement, and environmental consequences. Journal of Sustainability Education, 7(2), 1-15.http://www.susted.com/wordpress/content/urban-sprawl-definitions-data-methods-of-measurement-and-environmental-consequences_2014_12/
Deep, S., & Saklani, A. (2014). Urban sprawl modeling using cellular automata. The Egyptian Journal of Remote Sensing and Space Science, 17(2), 179-187.https://doi.org/10.1016/j.ejrs.2014.07.001
Farrell, C. R. (2008). Bifurcation, fragmentation or integration? The racial and geographical structure of US metropolitan segregation, 1990—2000. Urban Studies, 45(3), 467-499.https://doi.org/10.1177/0042098007087332
Kew, B., & Lee, D. (2013). Measuring sprawl across the Urban Rural continuum using an amalgamated sprawl index. Journal of Sustainability. 5(5), 1806-1828.https://doi.org/10.3390/su5051806
Krieger, D. J. (1999). Saving open spaces: Public support for farmland protection. American Farmland Trust, Center for Agriculture in the Environment. National Conference Proceedings: The Ohio State University, Columbus, Ohio. https://www.ahajournals.org/journal/atvb
Li, S, & nadolniyak, d. (2013). Agricultural land development in lee county florida; impacts of economic and natural risk factors in a coastal area, (No. 1373-2016-109152), southern agricultural economics association. annal meeting, p.p 1- 20. https://ageconsearch.umn.edu/record/143087/
Lungo, M. (2001). Urban Sprawl and Land Regulation in Latin America, Land Lines, Volume 13(2): 28-39.https://www.lincolninst.edu/sites/default/files/pubfiles/lla010303.pdf
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge university press. ‏
Shao, Z., Sumari, N. S., Portnov, A., Ujoh, F., Musakwa, W., & Mandela, P. J. (2021). Urban sprawl and its impact on sustainable urban development: a combination of remote sensing and social media data. Geo-spatial Information Science, 24(2), 241-255. https://doi.org/10.1080/10095020.2020.1787800
Vaz, E., & Nijkamp, P. (2015). Gravitational forces in the spatial impacts of urban sprawl: An investigation of the region of Veneto, Italy. Habitat International, 45, 99-105. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2014.06.024