واکاوی عوامل اثرگذار بر خزش شهری در کلان‌شهر کرمانشاه (نمونۀ موردی: روستاهای دره‌دراز، نوکان، ده پهن، کرناچی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، گروه جغرافیا، دانشگاه رازی، ایران

2 استادیار ، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، گروه جغرافیا، دانشگاه رازی، ایران

3 پژوهشگر پسادکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، گروه برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، ایران.

چکیده

در چند دهة اخیر خزش و توسعة فیزیکی بدون برنامة شهرها، پیامدهای مثبت و منفی بی‌شماری را بر سکونتگاه‌های پیراشهری تحمیل کرده است. در همین رابطه، پژوهش حاضر با هدف واکاوی عوامل اثرگذار بر خزش شهری در کلان­شهر کرمانشاه انجام شده است. این پژوهش، از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش در زمرة تحقیقات توصیفی- تحلیلی  و پیمایشی می­باشد و گردآوری اطلاعات به دو روش کتابخانه‌ای و میدانی صورت گرفته است. جامعة آماری این پژوهش روستائیان (سرپرست خانوار) است. جامعة محلی‌ دربرگیرندة چهار‌سکونتگاه‌ روستایی ‌دره­دراز، نوکان، ده‌پهن وکرناچی در پیرامون کلان­شهر‌کرمانشاه می­باشد. جهت تعیین حجم نمونه از فرمول‌ «کوکران» استفاده شد و حجم نمونه 370 نفر برآورد‌گردید. توزیع حجم نمونه در هر یک از روستاهای مورد مطالعه، براساس روش نمونه‌گیری سهمیه‌ای بوده است. به­منظور تحلیل داده‌ها از نرم­افزار «spss» و «smart pls» و برای تجزیه­وتحلیل فضایی از تکنیک «آنتروپی شانون» و «کوداس» استفاده شد. یافته‌های حاصل از این پژوهش نشان­داد؛ در بعد اقتصادی عامل وضعیت پس­انداز بیشترین بار عاملی را داشت، در بعد اجتماعی عامل حس همبستگی اجتماعی با شهردارای بیشترین بار عاملی بود و در بعد محیطی عامل راه ارتباطی بیشترین بار عاملی را دارا بود. همچنین نتایج تکنیک «کوداس» نشان­داد، تمام روستاها در سطوح متفاوتی تحت تأثیر خزش شهری قرار دارند. و از بین چهار روستای مورد مطالعه، روستای کرناچی بیشترین تأثیر را از خزش داشته و در رتبة اول قرار دارد. در رتبة دوم روستای نوکان، در رتبة سوم روستای دره­دراز و در رتبة چهارم نیز روستای ده­پهن قراردارد. نتایج نشان­می‌دهد افزایش جمعیت و پیشروی شهرها به سمت حاشیه به­علت توسعة فیزیکی، سبب بلعیدن روستاهای پیراشهری‌گردیده و تأثیرات مثبت و منفی زیادی در ابعاد کالبدی-محیطی‌، اقتصادی و اجتماعی داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Exploring of the Factors Affecting Urban Sprawl in Kermanshah Metropolis (Case Study: Dareh Daraz, Nokan, Deh Pahan, Karnachi Villages)

نویسندگان [English]

  • Mahsa Shahbazi 1
  • Mohammad Akbarpour 2
  • Soheyla Bakhtar 3
1 Master of Science in Geography and Rural Planning, Faculty of Literature and Humanities, Department of Geography, Razi University, Iran.
2 Assistant Professor, Faculty of Literature and Humanities, Department of Geography, Razi University, Iran.
3 PhD in Geography and Rural Planning, Department of Geography, Faculty of Planning and Environmental Sciences, University of Tabriz, Iran.
چکیده [English]

In the last few decades, the unplanned physical sprawl and development of cities has imposed numerous positive and negative consequences on peri-urban settlements. In this regard, the aim of the present study was to investigate the factors affecting urban sprawl in the Kermanshah metropolis. This study is applied in terms of its purpose and is classified as descriptive-analytical research in terms of its nature and method. Data collection was carried out using two methods: library and field. The present study is applied in terms of its purpose and descriptive-survey and field in terms of its method and nature of data collection. The statistical population of this study is villagers (head of household). The local community includes four rural settlements of Darreh Deraz, Nokan, Deh Pahan, and Kernachi in the vicinity of the Kermanshah metropolis. The Cochran formula was used to determine the sample size, and the sample size was estimated to be 370 people. The distribution of the sample size in each of the villages studied was based on the quota sampling method. In order to analyze the data, SPSS and Smart PLS software were used, and for spatial analysis, Shannon and KODAS entropy techniques were used. The findings of this study showed that in the economic dimension, the savings status factor had the highest factor load. In the social dimension, the social solidarity factor with the city had the highest factor load. In the environmental dimension, the communication road factor had the highest factor load. Also, the results of the KODAS technique showed that all villages are affected by urban sprawl to different degrees. And among the four villages studied, Karnachi village has the highest impact from sprawl and is in first place. In second place is Nokan village, in third place is Dareh Daraz village, and in fourth place is Deh Pahan village. The results show that the increase in population and the advancement of cities towards the periphery due to physical development have swallowed up peri-urban villages and have had many positive and negative effects in physical-environmental, economic and social dimensions. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • urban sprawl
  • rural-urban annexation
  • peri-urban rural settlements
  • Kermanshah city

مراجع

ایزدی خرامه، حسن، رکن الدین افتخاری، عبدالرضا.(1380). تحلیلی بر رویکردهای مکان یابی و توزیع خدمات در مناطق روستایی: بررسی تطبیقی رویکرد کارکردهای شهری در توسعه روستایی(ufro) و مدل های تخصیص مکانی(la). تحقیقات جغرافیایی، 16(3)، 30-66. https://www.sid.ir/paper/29877/fa
بیات، ناصر؛ پورغلامی سرودانی، محمدرضا؛ فدایی، هادی؛  اصانلو، علی (1400). بررسی نگرش شهروندان به اثرات خزش شهری، (مورد مطالعه: شهر دماوند)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی،  دوره 53، شماره دوم، صص 695-673. https://doi.org/10.22059/jhgr.2020.285523.1007975
تحویلداری، میثم؛ مولایی هشجین، نصراله؛ آمار، تیمور (1402). خزش شهری و تحولات فضاهای پیرامونی رضوانشهر، فصلنامه توسعه فضاهای پیراشهری،  دوره پنجم، شماره اول، 148-129. https://doi.org/10.22034/jpusd.2023.360527.1229
جوزاک، علیرضا؛ لطفی، صدیقه؛ نیک‌پور، عامر (1401).  تحلیل اثرات و پیامدهای الحاق روستا به شهر، (مورد مطالعه: روستاهای الحاقی به  شهر آمل)، فصلنامه توسعه فضاهای پیراشهری، دوره چهارم، شماره اول، صص 46-25. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.26764164.1401.4.1.2.3
خسروی، فرشاد؛ شمس، مجید؛ ملک­حسینی، عباس (1399). تحلیل فضایی اثرات گسترش فیزیکی کلان­شهرها بر روستاهای پیرامون (مطالعة موردی: کرمانشاه)، فصلنامه جغرافیا و مطالعات محیطی، دوره نهم، شماره سی‌وشش، زمستان 1399، صص 39 ـ 52.  https://journals.iau.ir/article_679252.html
سعیدی، عباس؛ رحمانی فضلی، عبدالرضا؛ احمدی، منیژه (1393). الحاق شهری سکونتگاه‌های روستایی پیرامون شهر زنجان(مورد مطالعه: روستاهای سایان و گاوازنگ)، مسکن و محیط روستا، شماره 145، صص. 16 ـ 3.http://jhre.ir/article-1-351-fa.html
شهودی، جلال؛ احمدزاده، حسن؛ ولی‌زاده، رضا (1403). تحلیل عوامل مؤثر بر الحاق روستاهای حریم کلان­شهر تبریز،  (مورد مطالعه: روستاهای دهستان آجی‌چای)، فصلنامه روستا و توسعه پایدار فضا، دوره پنجم، شماره اول، صص 150-130. https://doi.org/10.22077/vssd.2023.6372.1185
شیخ­بیگلو، رعنا، اکبریان رونیزی، سعیدرضا (1397). خزش شهری تحلیل اثرات و پیامدهای الحاق روستا به شهر از دیدگاه ساکنان (مطالعة موردی: روستاهای الحاقی به کلان­شهر شیراز)، پژوهش­های جغرافیای انسانی، دوره 50، شماره3،صص 591-608.https://jhgr.ut.ac.ir/article_65074.html
طیب­نیا، هادی؛ اکبرپور، محمد؛ برمیانی، صدیقه (1402). تحلیل پیامدهای خزش شهری و الحاق روستاها به شهر (مطالعة موردی: روستاهای پیراشهری کرمان)، جغرافیا و آمایش شهری منطقه­ای، سال 13، َشماره47، صص 147-182.https://gaij.usb.ac.ir/article_7674.html
فیروزنیا، قدیر، رکن الدین افتخاری، عبدالرضا؛ ولی‌خانی، عبدالرضا. (1390). پیامدهای گسترش ویلاسازی (خانه دوم) در نواحی روستایی: دهستان تاررود شهرستان دماوند، نشریه جغرافیا، سال 9، شماره 31، صص 170-149. https://www.magiran.com/p951521
قاسمی، محمد؛ نجفی، اسداله. (1399). تحلیل اثرات اقتصادی-اجتماعی کلان‌شهرها بر روستاهای پیرامون شهری از دیدگاه جوامع محلی، مطالعه موردی: روستای مهرآباد، شهرستان دماوند، مسکن و محیط روستا، دوره 39، شماره 172، صص 46-33. http://dx.doi.org/DOI:%2010.22034/39.172.33
قانعی­فرد، مسعود؛ استعلاجی، علیرضا؛ کریم­پور ریحان، مجید (1401). بررسی اثرات خزش شهری بر سکونتگاه­های حریم کلان­شهر تهران (مطالعة موردی: شهرستان اسلامشهر)، فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی شهری، دوره 13، شماره51، صص31-44.https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_5537.html
کریم‌زاده، حسین؛ سعدی، سیما (1399). واکاوی فرآیند خزش شهری و تأثیر آن در پسکرانه‌های روستایی پیرامون شهر مریوان، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دوره 10، شماره 39، صص 156-141.
کیانی، مریم؛ درویشی، یوسف (1398). تحلیل پایداری اقتصادی ـ اجتماعی نواحی روستایی پیراشهری (مورد مطالعه: شهرستان گمیشان)، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، سال هشتم، شماره سوم، پاییز 1398، صص 250 ـ 227. https://www.sid.ir/paper/524215/fa
محمدی، سعدی؛ امیریان، سهراب؛ حسینی، شرمین (1400). تحلیلی بر پیامدهای خزش شهری در توسعة سکونتگاه‌های روستایی پیرامون، (مورد مطالعه: روستاهای پیرامون شهر مریوان)، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای، سال 11، شماره 38، صص 30-1. https://doi.org/10.22111/gaij.2021.6030
محمدی، سعدی؛ مرادی، اسکندر؛ حسینی، شرمین (1399). شناسایی و تحلیل اثرات خزش شهری بر وضعیت توسعة نواحی روستایی پیرامون (مطالعة موردی: روستاهای پیرامون شهر مریوان)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال20، شماره56،صص 74-55.  https://jgs.khu.ac.ir/article-1-3005-fa.html
یوسفی، علی؛ ارغان، عباس؛ کامیابی، سعید (1399). عوامل و پیامدهای خزش شهری در نواحی پیراشهری (مورد مطالعه: شاهد شهر شهریار)، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دوره 10، شماره 38، صص 654-635.  https://www.jgeoqeshm.ir/article_109462.html
 
 
Arribas-Bel, D., Nijkamp, P., Scholten, H. (2011). Multidimensional urban sprawl in Europe: a self-organizing map approach. Comput. Environ. Urban Syst. 35 (4), 263–275. https://doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2010.10.002.
Badiua ,Irina, Iulia ,Năstasea. (2019). Methodological framework for urban sprawl control through sustainable planning of urban green infrastructure, Ecological Indicators , 2 (96), 67-78. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2017.10.054
Chen, Y., Rosa, d. l., Yue, w. (2025). Does urban sprawl lessen green space exposure? Evidence from Chinese cities, Journal of Landscape and Urban Planning, 257, 105319. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2025.105319
 journal of Housing Kamila, A. and Pal, S. C.. (2015). Urban Growth Monitoring and Analysis of Environmental Impacts on Bandura-I and II Block using Landsat Data. International Journal of Advanced Remote Sensing and GIS, 4, PP: 965-975. http://dx.doi.org/10.23953/cloud.ijarsg.91
Li, s. Nadolniyak, D.(2013). Agricultural land development in lee country florida: Impacts of economic and natural risk factors in a coastal area, southern agricultural economics association. Annual meeting.2-5. http://dx.doi.org/10.22004/ag.econ.143087
Li, W., Zhou, W., Han, L., Qian, Y. (2019): Uneven urban-region sprawl of China’s megaregions and the spatial relevancy in a multi-scale approach. Ecological Indicators, 97, PP: 194-203. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2018.10.004
Lyu, Sh., Huang, y., Sun, t. (2025). Urban sprawl, public transportation efficiency and carbon emissions, Journal of Cleaner Production, 489, 144652. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2025.144652
Rojas C, Moniz, I., and Pino J., (2013): Understanding the urban sprawl in the mid-size Latin American cities through the urban form: Analysis of the Concepcion metropolitan area (Chile). Journal of Geographic Information System,5(3),PP: 219- 227. http://dx.doi.org/10.4236/jgis.2013.53021
saidi A, rahmani fazli A, ahmadi M. (2014). Annexation of Rural Settlements to Zanjan City Case study: Sayan and Gawazang Villages , Journal of Housing and Rural Environment. 33(145), 3-16. http://jhre.ir/article-1-351-fa.html
Shao, Z, sumari, N, S, Portnov, A, Ujoh, F, Musakwa, W, Mandela, P, J.(2021). Urban sprawl and its impact on sustainable urban development: a combination of remote sensing and social media data. Geo- spatial information science. 24(2). 241-255. https://doi.org/10.1080/10095020.2020.1787800
Silva, J. A., Correia, m. (2023). The main drivers of urban sprawl in Portuguese medium cities between 2001 &2011, Journal of Land Use Policy, 132, 106803. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106803
Tellier, l. n., Quesnel, f., Bur, j. (2024). Estimating urban sprawl standards by means of the Urban Metric System, Journal of Regional Science Policy & Practice, 11(16), 100131.https://doi.org/10.1016/j.rspp.2024.100131
Vaz, Eric and Nijkamp, Peter (2014), " Gravitational forces in the spatial impacts of urban sprawl: An investigation of the region of Veneto, Italy ", Habitat International (2014) 1-7. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2014.06.024
Wong, C, Qiao, M & Zheng, W, (2018), Dispersing, regulating and upgrading, Journal of urban villages in suburban Beijing, TPR, 89(6), 597-622. https://doi.org/10.3828/tpr2018.41.
Yasin, M. Y.; Yusoff, M. M.; Noor, N. M. M. (2019). Theories of Urban Sprawl, Proceeding of the 13th International Conference on Malaysia-Indonesia Relations (PAHMI), pp .259-262. http://dx.doi.org/10.2478/9783110680003-047
Yu, H., Zhu, Sh., Victor Li, J., Wang, L. (2024). Dynamics of urban sprawl: Deciphering the role of land prices and transportation costs in government-led urbanization, Journal of Urban Management, 13, 736–754. https://doi.org/10.1016/j.jum.2024.08.002
جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای
دوره 15، شماره 55
خرداد 1404
صفحه 59-90

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 24 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری: 27 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش: 01 اسفند 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار