نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری برنامه ریزی شهری دانشگاه یزد

2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه ریزی دانشگاه یزد

3 استادیار گروه شهرسازی دانشگاه یزد

10.22111/gaij.2020.5453

چکیده

یکی از موضوعات اساسـی در ارتبـاط بـا توسعۀ شهری، فـرم یـا شـکل شـهر اسـت. شـکل شـهر بـه دو نوع اصـلی، فشـرده و گسـترده و انـواع اشـکال فرعـی تقسـیم می‌شـود. از آنجـا کـه بـین شکل شـهر و پایـداری آن رابطـۀ تنگـاتنگی وجـود دارد، مدیران شـهری بایسـتی از شـکل و الگــوی توســعۀ شــهر خود آگــاهی داشــته‌باشند تــا بتواننــد آن را در‌جهــت پایــداری بیشــتر ســوق دهنـد. بر این اساس، در چارچوب نظریۀ توسعۀ پایدار و رشد هوشمند شهری، الگوی رشد فضایی شهر اراک در قالب سه فرضیة پژوهشی طرح و ارزیابی شد. داده‌های موردنیاز از سرشماری نفوس و مسکن و داده‌های واحد GIS شهرداری اراک جمع‌آوری شد. برای آزمون فرضیات، از تکنیک‌های تحلیلی استفاده شد. همچنین برای آزمون گرایش الگوی رشد شهر از روش هلدرن و شاخص‌های متریک (تراکم، تمرکز و پیوستگی)، برای آزمون نحوة توزیع فضایی جمعیت از ضرایب آنتروپی و جینی و برای تشخیص الگوی رشد کالبدی- فضایی شهر اراک ازنظر میزان تجمع و پراکندگی جمعیت از ضرایب موران، میانگین نزدیک‌ترین همسایگی‌، خوشه‌بندی کم/زیاد، خوشه‌بندی فضایی چند‌فاصله و تحلیل خوشه‌/ناخوشه همگی الگوی خوشه‌ای و ضریب G عمومی استفاده شد. نتایج آزمون نشان داد که علی‌رغم رشد اسپیرال شهر طی سال‌های 1385-1365، شهر الگوی رشد فشرده را از سال 1390 به بعد آغاز کرده‌است. از‌نظر نحوة توزیع فضایی جمعیت، تعادل نسبی در توزیع جمعیت در مناطق پنج‌گانۀ شهر تأیید شد و همچنین شهر اراک الگوی رشد خوشه‌ای با شکل‌گیری یک نقطۀ داغ در بخش مرکزی و بافت ارگانیک و یک نقطۀ سرد در بخش شرق- شمال‌شرقی دارد. در این راستا لازم است مدیران شهری با تدوین سیاست‌های مناسب از محاسن شهر فشرده بهره برده و از بروز معایب شهر فشرده پیشگیری کنند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

--

نویسندگان [English]

  • fatemeh esmaeil poor 1
  • dr.mohammad hosein saraei 2
  • najmeh esmaeil poor 3

چکیده [English]

--

ابراهیمی، امین. (1392). توسعۀ درون‌زا ضرورت توسعۀ شهری، اولین همایش ملی شهرسازی و معماری در گذر زمان: قزوین.

اسمعیل‌پور، نجما. (1390). بررسی تأثیر رشد پراکنده بر نابودی اراضی کشاورزی صفاشهر و راهبردهای تعدیل آن. مجلۀ پژوهش و برنامه‌ریزی شهری(دانشگاه آزاد اسلامی مرودشت)، سال دوم، شمارۀ چهارم، صص 96-73.

http://jupm.miau.ac.ir/article_1555.html

پشمدارفرد، زینب؛ رضایی، حسام. (1393)، بررسی چگونگی پیاده‌سازی الگوی رشد هوشمند شهری با تأکید بر توسعۀ میان‌افزا، اولین کنفرانس ملی توسعۀ پایدار در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی، تهران.

پوراحمد، کیومرث؛ حبیبی، احمد؛ کشاورز، ‌مهناز. (1389) سیر تحول مفهوم‌شناسی بازآفرینی شهری به‌عنوان رویکردی نو در بافت‌های فرسودة شهری، مطالعات شهر ایرانی اسلامی(پژوهشکده فرهنگ، هنر و معماری جهاددانشگاهی)، دورۀ 1، شمارۀ 1، صص 92-73.

https://www.sid.ir/Fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=118469

 تلخابی، حمیدرضا. (1391). توسعۀ درونی شهر اراک (با تأکید بر بافت‌های فرسودۀ بخش مرکزی)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکدۀ علوم جغرافیایی.

تقوایی، مسعود؛ سرائی، محمدحسین. (1383). گسترش افقی شهرها و ظرفیت‌های موجود زمین (مورد شهر: یزد). تحقیقات جغرافیایی(محمدحسین پاپلی یزدی)، دورۀ 19، شمارۀ 2، شمارۀ پیایی (73)، صص 210-187.

https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=14992

جلالیان، حمید؛ ضیائیان، پرویز؛ دارویی، پرستو‌؛ کریمی، خدیجه. (1394). تحلیل خزش شهری و تحولات کاربری اراضی (مطالعات تطبیقی شهرهای ارومیه و اصفهان)، فصلنامۀ برنامه‌ریزی کالبدی- فضایی(دانشگاه پیام نور)، سال دوم، شمارۀ چهارم، صص 98-73.

 http://psp.journals.pnu.ac.ir/article_2414.html

حاتمی، داود؛ رحمانی، اسماعیل. (1396). تحلیل الگوی رشد فضایی– کالبدی شهر چابهار با رویکرد رشد هوشمند، فصلنامۀ مطالعات عمران شهری(پاکزاد آزادخانی)، دورۀ اول، شمارۀ دوم، پاییز 1396، صص 139-118.

http://ensani.ir/fa/article/382431

حسینی، سیدهادی‌؛ سلیمانی‌مقدّم، هادی. (1385)، برنامه‌ریزی شهری و تضعیف مفاهیم محله‌ای، مسکن و محیط روستا(پژوهشکده سوانح طبیعی )، شمارۀ 11، صص 41-28.

https://www.noormags.ir/view/fa/creator/255904/%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C_%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%85%D9%82%D8%AF%D9%85

خلیلی، امین. (1395). ارائۀ الگوی بهینه جهت رشد هوشمند شهری با تأکید بر توسعۀ میان‌افزا (نمونۀ موردی: شهر ارومیه)، پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشتۀ برنامه‌ریزی شهری، استاد راهنما: دکتر اصغر عابدینی، دانشگاه ارومیه، دانشکدۀ معماری، شهرسازی و هنر، گروه شهرسازی.

خیرالدین، رضا؛ سالاریان، فردیس. (1394). الگوسازی گرایش‌های فضایی شهرها با استفاده از الگوی رشد خودکار سلولی درجهت امکان‌سنجی و انتظام توسعۀ فضایی شهر چالوس، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی(دانشگاه خوارزمی)، شمارۀ 39، صص 176-153.

 https://jgs.khu.ac.ir/article-1-2605-fa.html

داداش‌پور، هاشم‌؛ سالاریان، فردیس. (1394). تحلیل تأثیر عوامل جمعیتی و توسعۀ اراضی ساخته‌شده بر پراکنده‌رویی در شهر (منطقۀ مرکزی مازندران)، جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای(دانشگاه فردوسی مشهد)، سال سیزدهم، شمارۀ 1، شمارۀ پیاپی 24، صص 183-157.

https://www.magiran.com/volume/105864

داداش‌پور، هاشم؛ میری لواسانی، سید امیررضا. (1394). تحلیل الگوهای فضایی پراکنده‌رویی در منطقۀ کلان‌شهری تهران، برنامه‌ریزی فضایی (دانشگاه اصفهان). دورۀ پنجم، شمارۀ اول، شمارۀ پیاپی 16، صص 146-123.

http://sppl.ui.ac.ir/article_16025.html

رهنما، محمدرحیم؛ ذبیحی، جواد (1390). تحلیل توزیع تسهیلات عمومی شهری در راستای عدالت فضایی با مدل یکپارچۀ دسترسی در مشهد، جغرافیا و توسعه(دانشگاه سیستان و بلوچستان)، شمارۀ 2، صص 26-5.

http://gdij.usb.ac.ir/article_543.html

رهنما، محمدرحیم؛ عباس‌زاده، غلامرضا. (1385). مطالعۀ تطبیقی سنجش درجه پراکنش/ فشردگی در کلان‌شهرهای سیدنی و مشهد، جغرافیا و توسعۀ ناحیه‌ای(دانشگاه فردوسی مشهد)، شمارۀ ششم، صص 128-101.

https://jgrd.um.ac.ir/article/view/3073

سرائی، محمدحسین. (1384). فرایند عرضۀ زمین و تأثیر آن بر گسترش شهرها (مورد شهر یزد)، رسالۀ دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه اصفهان.

سیدرضایی، میرحسین؛ اکبرزاده، محرم‌؛ حسین‌زاده، عیسی؛ موسی‌پور، حیدر. (1396). تحلیلی بر الگوی گسترش فضایی- کالبدی شهر خوی با استفاده از مدل های آنتروپی شانون و هلدرن، کنفرانس بین‌المللی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، مشهد.

شریف‌نژاد، مجتبی‌؛ نصریان، زهره‌؛ بیضایی، میترا؛ شکیبا، امین. (۱۳۹۵). ارزیابی و سنجش تطبیقی میزان فشردگی بافت‌های تاریخی و نوساز شهر یزد، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی(دانشگاه اصفهان)، سال ۲۷، شمارۀ پیاپی ۶۴، شمارۀ ۴، زمستان ۱۳۹۵، صص ۱۸–۱.

https://www.magiran.com/author/%D9%85%DB%8C%D8%AA%D8%B1%D8%A7%20%D8%A8%DB%8C%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C

شیخی، حجت‌؛ ذاکر‌حقیقی، کیانوش‌؛ منصوری، سحر. (1392). بررسی پراکنده‌رویی شهر بروجرد و راهکارهای توسعۀ درونی آن، پژوهش و برنامه‌ریزی شهری(دانشگاه آزاد اسلامی مرودشت)، سال چهارم، شمارۀ 15، صص 56-37.

 http://jupm.miau.ac.ir/article_347.html

-صحنه، بهمن‌؛ دهداری، مصطفی‌؛ معمری، ابراهیم. (1394). تحلیل الگوی کالبدی فضایی شهر آق‌قلا در استان گلستان، مطالعات نواحی شهری(دانشگاه شهید باهنر کرمان)، دورۀ 2، شمارۀ 4 شمارۀ پیاپی 5، زمستان 1394، صص 79-96.

https://jusg.uk.ac.ir/?_action=article&keywords=%D8%A2%D9%82+%D9%82%D9%84%D8%A7

ضمیری، محمدرضا؛ نسترن، مهین؛ محمدزاده، حمیده. (1392). تحلیلی بر شکل و روند توسعۀ فضایی و کالبدی شهر بجنورد، فصلنامۀ آمایش محیط(دانشگاه آزاد اسلامی ملایر)، شمارۀ 23، صص180-167.

http://ebtp.malayeriau.ac.ir/article_528932.html

عسگری، علی. (1390). تحلیل آمار فضایی با Arc GIS، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.

علی‌اکبری، اسماعیل (1396). عرصه‌های درون‌افزای شهری و کارآمدی سیاست رشد درون‌افزای شهر تهران، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری(موسسه جغرافیا)، دورۀ 5، شمارۀ 2، تابستان 1396، صص 22-1.

https://journals.ut.ac.ir/article_63988.html

علی‌نژاد طیبی، کاووس‌؛ حسینی‌امینی، حسن. (1394). تحلیل نظام توسعۀ کالبدی شهر فیروزآباد با رویکرد پدافند غیرعامل، برنامه‌ریزی کالبدی-فضایی(دانشگاه پیام نور)، سال دوم، شمارۀ 4، صص 135-123.

http://psp.journals.pnu.ac.ir/article_4869.html

فرشچین، امیررضا‌؛ شریفیان، احسان‌؛ رفیعیان، مجتبی‌؛ رمضانی، راضیه. (1396). تبیین نظری مبانی توسعة میان‌افزا و رویکردهای رویه‌ای آن، جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای(دانشگاه سیستان و بلوچستان)، شمارۀ 23، صص 182-165.

http://gaij.usb.ac.ir/issue_447_470.html

قرخلو، مهدی‌؛ زنگنه‌شهرکی، سعید. (1388). شناخت الگوی رشد کالبدی فضایی شهر با استفاده از مدل‌های کمّی (مطالعۀ موردی: شهر تهران)، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی(دانشگاه اصفهان)، شمارۀ 34، صص 40-19.

https://www.sid.ir/Fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=103591

طرح جامع شهر اراک. (1383). مهندسین مشاور شهر و خانه، وزارت مسکن و شهرسازی.

 

Abhishek, N., Jenamani, M., & Mahanty, B. (2017). Urban growth in Indian cities: Are the driving forces really changing?. Habitat International, 69, 48-57.‏

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0197397517300267

-Anderson, W.P., Kanaroglou, P.S. and Miller, E.J. (1996).”Urban form, energy and the environment: a review of issues, evidence and policy”. Urban Studies, 33(1), pp7-35.

https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1080/00420989650012095

DEPALMA, S. (2006), Infill Development Standards and Policy Guide, NEW JERSEY MEADOWLANDS COMMISSION, NEW JERSEY.

-Fang, L., Li, P., & Song, S. (2017). China’s urban development policies and city growth dynamics: An analysis based on the Gibrat’s Law. International Review of Economics & Finance, 52, 322-329.‏

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1059056017300369

Feng, L. (2009). Applying remote sensing and GIS on monitoring and measuring urban sprawl. A case study of China. Revista Internacional Sostenibilidad, Tecnología y Humanismo, (4), 47-56.

https://upcommons.upc.edu/handle/2099/8534

Hall Jon(2009), The Benefits and Costs of Urban Sprawl or Leapfrogging Urban Development, University of Western Sydney Urban Research Centre, 30th January 2009.

https://www.researchgate.net/publication/264051273_The_Benefits_and_Costs_of_Urban_Sprawl_or_Leapfrogging_Urban_Development

Ji, W., Ma, J., Twibell, R. W., & Underhill, K. (2006). Characterizing urban sprawl using multi-stage remote sensing images and landscape metrics. Computers, Environment and Urban Systems, 30(6), 861-879.

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0198971505000633?via%3Dihub

Karakayaci, Zuhal(2016), "THE CONCEPT OF URBAN SPRAWL AND ITS CAUSES." Journal of International Social Research9, no. 45.

https://www.researchgate.net/publication/307443639_THE_CONCEPT_OF_URBAN_SPRAWL_AND_ITS_CAUSES

 -Meeus, S. J., & Gulinck, H. (2008). Semi-urban areas in landscape research: A review. Living Reviews in Landscape Research, 2(3), 1-45.

http://lrlr.landscapeonline.de/Articles/lrlr-2008-3/

O'SULLIVAN, D., & Unwin, D. J. (2003). Geographic Information Analysis Wiley: Hoboken.‏

Qingsong He, Yan Song, Yaolin Liu, Chaohui Yin (2017), Diffusion or coalescence? Urban growth pattern and change in 363 Chinese cities from 1995 to 2015.journal of sustainable cities and society Volume 35, November 2017, Pages 729-739.

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S221067071730567X

Salingarose. Nikos A, 2006, Compact City Replaces Sprawl, Chapter in: Crossover: Architecture, Urbanism, Technology, Edited by Arie Graafland & Leslie Kavanaugh (010 Publishers, Rotterdam, Holland), p.p 100-115

Zhang, Tingwei. (2000). “Land market forces and government's role in sprawl: The case of China”, Cities, Volume 17, Issue 2, April 2000, Pages 123-135.

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S026427510000007X